Archive for the ‘Արիական’ Category

Կրակապաշտությունը հայոց մեջ

June 29, 2011

Կրակապաշտությունը հայոց մեջ
(Մտորումներ Միսաք Ճէվահիրճյանի՝ «Մտորումներ հայոց կրակապաշտության մասին» հոդվածի* շուրջ)

«Կըգնա՜մ…/ Եվ իմ մարմինը հոգնած/ Կըթրջեմ հրի անձրեվի ներքո-/ Չե’մ վերադառնա հին խոց ու վերքով…/ Կազատվեմ գուցե թաքուն դողերից-/ Արեւների մեջ ես ինձ կըսուզեմ…/ Կընդունեմ ցնցուղ բուժիչ շողերի-/ Մաշված ջըղերս թերեւըս բուժեմ…»:
(Պարույր Սեւակ)

Այն, որ Հայը բնապաշտ է, պաշտում է Բնությունն (ու Բնականը )՝ ինչպես իր ամբողջության մեջ, այնպես էլ որակական նյութեղեն բաղադրիչներով՝ Հուր, Օդ, Ջուր,Հող,-բոլորս գիտենք: Գիտենք նաեւ որ՝
1.Հայը Հրածին է, նրանում Բնության չորս տարրերից գերակշռում է Հուրը՝ դրական կենսուժը (էներգիան) եւ, հետեւաբար, բնության չորս տարրերի պաշտամունքի նրա հավատքային համակարգում առանձնանում է Հուրի պաշտամունքը (հիշենք, օրինակ, մեր էպոսի Դավթի՝ Հուրի արտահայտության Կրակի եւ Հողի արտահայտություն ոսկու՝ երկընտրանքային փորձության ենթարկվելը եւ, ի վերջո, կրակին նախապատվություն տալը):
2.Նա, Բնության օրինաչափության հանգվույն, Բնության չորս տարրերում առանցքային տարր, դրանց արդարացիորեն ի մի բերող, դրանց կենաց զորություն հաղորդող է համարում Հուրը («Արեգակն արդար», – ասում է հայ հավատքը Հուրի տիեզերական արտահայտություններից մեկի վերաբերյալ)*:

Հետեւաբար, Հուր-կրակը հայ կենցաղի անքակտելի մասն է կազմում (հիշենք ամեն մի իսկատիպ հայ ընտանիքի կենցաղի բաղադրիչ թոնիրը ), նույնը՝ հայ վարք ու բարքի վերաբերյալ ասած («Հային ճանաչելու համար՝ նրան տես խարույկի շուրջ»,-ասում են օտարները): Հուրի արտահայտություն կրակը Հայի կնունքի խորհրդանշական բաղադրիչներից է (հիշենք, որ հայ դիցհերոսները կնքվում էին «թոնդրի վրա», որը մի փոքր այլ ձեւով վերականգնված ենք տեսնում նաեւ մեր օրերում՝ ի դեմս մերօրյա արորդիական կնունքի: Հուրը, կրակը, արեւը, լույսը հայ մշակույթի (գրականության, երաժշտության, գեղանկարչության, երգ ու պարի…) առանցքային խորհուրդն է, որն, օրինակ, արձանագրել է Չարենցը՝ ասելով՝ «Քո անունի, Չարենց, /Ասոնանսն է՝ «Արեւ»»:

Հայ դիցաբանությունը պատկերացնելի չէ առանց Հրե Զորություն Աստծո՝ Վահագնի (լեզվաբանորեն հենց նշանակում է Հրե Զորություն), որի հերթական Վիշապաքաղով է հայ հավատքը պայմանավորում Տիեզերական Գարնան՝ Հայի (Արիի) եղանակի գալուստը:

Բնության գլխավոր տարրի պաշտամունքը նաեւ հայ զանազան ծեսերի ու արարողությունների (մահվան արարողության ժամանակ, օրինակ, մահացածին ասվում է՝ «Հուր էիր, Հո’ւր դարձար», կամ՝ «Լույս էիր, Լո’ւյս դարձար»), կարոտաբաղձությունների («Արեւ՜,Արեւ՜,ե’կ, ե’կ»-ը՝ Հայ ոգու հավերժական կանչն է, ամեն տարի Հայը Տրնդեզ ու Վահագնի ծնունդ տոները տոնելով՝ սպասում է Հրե Զորություն Աստծո Վերածննդին), դրական ուժավորման, հոգնածություններից ու հիվանդություններից ձերբազատվելու աղբյուրի (հիշենք հայոց տոների՝ կրակթռուկի խորհուրդը, վերըստին կարդանք Պ. Սևակի պոեմներից մեկից վերը բերված հատվածը) անքակտելի հիմնային մասն է կազմում:

Սակայն, հարց է առաջանում, թե արդյո՞ք Հայոց մեջ տիեզերական Հուր տարերքի արտահայտություն Կրակը սրբացվել է, ինչպես դա մենք տեսնում ենք տիեզերական Հուր-Զորության՝ Վահագնի ու նրա արտահայտություններից մեկի՝ Արեգակի պարագայում. սա մեզանում մնում է տակավին ոչ լիովին հաստատված ենթադրություն: Մանավանդ հայտնի է Հայոց մեջ կրակապաշտության զրադաշտական տարբերակի, ըստ որի մարդու միջամտությամբ էր կրակը անշեջ պահվում, հարակա դառնում եւ, ըստ այդմ, սրբազնացվում – պաշտվում, չհաստատվելու փաստը (451-ին, օրինակ, նույնիսկ հայ հավատք ունեցողները, Վասակ Սյունեցու գլխավորությամբ, չընդունեցին զրադաշտական կրակապաշտությունը): Բանն այն է, որ Հայոց մեջ որեւէ երեւույթի պաշտամունքը (սրբազնացումը) այնքանով է պաշտամունք եղել, որքանով որ դրա ենթական՝ կրողը բացարձակ՝ մշտական, անսպառելի, հարակա, «հարահոս» է եղել, եւ դա՝ ո’չ միայն երկնքում, այլեւ երկրի վրա, անմիջականորեն իր՝ Հայի տեսանելիքների առաջ. եւ դա այդպես՝ ոչ միայն իր՝ Հայի միջամտությամբ, այլ «անկախ» նրանից: Ըստ այդմ, Հայը պաշտել (սրբացրել) է երկրային Հողը (հատկապես՝ իր Մայր հողը), Ջուրը (լճերը, գետերը, աղբույրները), իր բնաշխարհում գտնվող սարերը (Մասիսը, Արագածը, Արայի լեռը…), ծառատեսակները (բարդին, սոսին…), բուսատեսակները, քարեղեն գոյացությունները, կենդանատեսակները (արծիվը, առյուծը, խոյը…)՝ տիեզերական համապատասխան բացարձակ զորությունների՝ երկրային անձեռակերտ, ի վերուստ բնականից տրված արտահայտությունները, որոնք մշտապես նա իր տեսանելիքներով զգացել է, որոնց հետ նա անընդհատ հարաբերվել է: Երկնքում աստվածները, երկրում՝ նրանց նյութեղեն արտահայտությունները («Էությամբ դու երկնքում ես, իսկությամբ՝ երկրի վրա,»- ասում է Նարեկացին՝ դիմելով աստվածների հորը՝ Արարչին ),-ասում է Հայ հավատքը: Տիեզերական Հուրի արտահայտություն երկրային կրակի պարագայում, կարծես, խախտվում է Հայի պաշտամունքային (սրբազնացման) սկզբունքը, նա, թվում է, իր աչքի առաջ չի տեսել (ու չի տեսնում) այն անշեջ, առանց իր միջամտության այդպիսին լինող երկրածին հուրը (կրակը), որ այն դարձներ (ու դարձնի) պաշտամունքի (սրբազնացումի) առարկա: (Պատահական չէ, որ Հայը իր հավատալիքներում որպես սրբություն չներառեց «զրադաշտական» կրակը, քանզի այն «ձեռակերտ», մարդու միջամտությամբ անշեջացող եւ, հետեւաբար, անցողիկ էր):

Հայ կրակապաշտությանը վերաբերող այս անորոշությունները հաղթահարելու ներդրում է ունեցել Միսաք Ճէվահիրճյանը «Մտորումներ հայոց կրակապաշտության մասին» հոդվածով:

Պարզ բաներ կան, որ երբեմն չեն նկատվում: Հայտնի է, որ Հայկական լեռնաշխարհը Երկրագնդի հրաբխային կենտրոններից է: Իսկ այդպիսին է, որովհետեւ Լեռնաշխարհի ընդերքում, տարբեր շերտերով «դասավորված», վիթխարի քանակությամբ հուր-գազային կուտակումներ կան: Երկրաբանորեն ինքնին հասկանալի է նաեւ, որ այդ կուտակումները (որոնց ամբողջությունը, պատկերավոր, կարելի է համարել Լեռնաշխարհի սիրտը կամ ներքին հուրակիզարանը) մերթընդմերթ հրաբուխներ (կամ երկրաշարժեր) առաջ բերելով իրենց համար գազատար ինչ-որ երակներ են նաեւ ստեղծում, որոնցով անընդհատ դեպի լեռնաշխարհի մակերես են հորդում – դուրս գալիս՝ այդպես դառնալով «երկրածին» յուրահատուկ անշիջելի հուրեր՝ այդպես ստեղծելով հրե, դրական էներգալիցքերով հարուստ դաշտ: Անտարակուսելի է, որ հրածին հայը դա չէր կարող չզգալ ու անշիջելի հուր-գազի տեղերը չէր կարող որպես բնական սրբատեղիներ չտեսնել: Ահա եւ այս պա՜րզ ճշմարտությունն է, որ իր դիտումների ու ներզգացողության արդյունքում երեւան է բերել Մ. Ճէվահիրճյանը: Նա կարծում է, որ հեթանոսական Հայաստանի մի շարք տեղերում ընդերքից հարահոս գազ է «վիժել» դեպի դուրս, որոնք եւ մեր նախնիք դարձրել են «անշեջ հուրի» պաշտամունքի («կրակապաշտական»)` կամ բնական կամ էլ` ձեռակերտ-մեհենական սրբատեղիներ: Այդ սրբատեղիներն են եղել` «Գաբառու Բագինքը» ( Մեծ Հայքի Փայտակարան աշխարհում), Գառնիի կրակապաշտարանը (հետագայում Գառնիի մեհյանը կառուցվել է նույն տեղում), մեր օրերի Երեւանի «Հաղթանակ» զբոսայգու արեւելյան ծայրամասում գտնվող բագինը (այսօր սրբատեղիից քիչ բան է պահպանվել), Կարմիր բլուր (Թեյշեբայինի) կոչված վայրում գտնվողը, հեթանոսական Հայաստանի մաս կազմող Ատրպատականի` ներկայիս Բաքվի տարածքում (նրա Սուրախան շրջկենտրոնում) գտնվող կրակապաշտարանը, եւ այլն: Շատ բան ասող է հեղինակի ուշագրավ այն միտքը, որ կրակապաշտարանները (սրբատեղիները) եղել են ոչ թե միմյանցից անկախ, այլ միմյանց հետ «խոսել» են՝ կազմելով մի յուրահատուկ պաշտամունքային ամբողջություն (ինչպես եւ, մեր կողմից ավելացնենք, Հայկական լեռնաշխարհի ընդերքում գազատար երակներն են միմյանց հետ «խոսել», միասին կազմել Լեռնաշխարհի յուրահատուկ «սիրտ-անոթային» համակարգը):

Հայ դիցագիտությունում նորույթ է Մ. Ճէվահիրճյանի նաեւ այն բացահայտումը, որ չնայած ժամանակի ընթացքում երկրաշարժերի, սողանքների եւ բնական այլ աղետների պատճառներով գազերի արտավիժման աչքերի փակվելուն, նաեւ կրոնական ու գաղափարախոսական հալածանքներին` հայ կրակապաշտական սրբատեղիները շարունակել են գործել ու շարունակում են գործել (Գառնիի ու «Հաղթանակ» զբոսայգու սրբատեղիների պարագայում): Մեր «կրակապաշտ հավատացյալները չեն մոռացել իրենց նվիրական վայրերը»,- նկատում է մեր հեղինակը: Ճիշտ է, «Հաղթանակի զբոսայգու» կրակապաշտական սրբատեղիի կապակցությամբ նշում է նա, այն «արտաքուստ նմանեցվել է քրիստոնեական մի մատուռի (եբրայականը ուր էլ մտնում է` աղտոտում է-Ս.Մ.), բայց «ներքնապես այն կրակի հեթանոսական պաշտամունքի բագին է»:

Ինչպես հայտնի է, Հայաստանի՝ Արիաց աշխարհի մեհյանները (այդ թվում` կրակապաշտական մեհյանները) ողջ արիական (ոչ միայն) աշխարհի համար սրբատեղիներ են եղել, եւ այստեղ երբեք հավատացյալների հոսքը չի դադարել: Եվ այդպես մինչեւ եղերական 301-ը, երբ…

«Ընդդեմ բարձրյալի հանդգնեց մղել նա (Տրդատը-Ս.Մ.)
քրեական մի աստվածամարտ,
Քանզի չամաչեց երբեք` արարչի պատիվն ու անունը յուրաբնակ խորանից (մեհյաններից-Ս.Մ.) մերժել,
Եվ հալածելով Աստուծո հոգին` ինքը Բելիարի (Եհովայի-Ս.Մ.) հետ համաձայնեց:
Քանզի նույն այդ տաճարը տիրական` արարչի խնկարկությանը սահմանված,
Երկրային հռչակավոր հանդիսատեղին, ազգերին սարսափ
ազդող սրբավայրը,
Որտեղ տեսիլներն հրեշտակային եւ աստվածային հրաման-
ներն հաղթող`
Լուսավոր, պայծառ հայտնությամբ էին ծանուցվում,
Այդտեղ, այդ երկնանման, սքանչելատես վայրը ահազդու
քարուքանդ արավ
Եվ քառադիմակ ու նախանձարկու Քեվան անունով մի կուռ-
քի (Հիսուսի ու նրա խաչի-Ս.Մ.) համար նա հույժ գարշելի
պաշտոնատեղի ու դիվաճենճեր զոհարան (եկեղեցի-Ս.Մ.) դարձրեց»:
(Նարեկացի)

Հայտնի է, որ քարուքանդ եղած հայոց մեհյանները (այդ թվում` կրակապաշտարանները) Հայի համար, այնուամենայնիվ, մնացին որպես սրբատեղիներ: Իսկ օտարազն հավատացյալների՞ համար: Մեր հետազոտողը, այդ առումով, կարեւոր մի բացահայտում է անում. «Մինչ Սովետական կարգերի հաստատումը Ատրպատականում (որը հին Հայաստանի մասն է կազմում-Ս.Մ.) եւ Հայաստանում դեռ գոյություն ունեին կրակապաշտ աղանդավորների փոքր համայնքները: Դրա վառ արտահայտությունն էր Բաքվի Սուրախանի շրջկենտրոնի Կրակի պաշտամունքի մեհենական տաճարի համալիրի գործունեության փաստը: Նույնիսկ հեռավոր Հընդկաստանից ու Պարսկաստանից Սարուխանի էին գալիս կրակապաշտ ուխտավորներ»,- գրում է նա: Ասել է թե, ո’չ միայն հայը, այլեւ ցեղակից մյուս ազգերն էլ չեն մոռացել իրենց հին սրբատեղիները: Հիշողություն, որն այսօր արդեն բորբոքվում է Հայաստանում գտնվող մեկ այլ հի՜ն կրակապաշտական սրբատեղիում` Գառնո տաճարում…

Սակայն իր շատ կարեւոր բացահայտումները անելուց հետո, թվում է, մտքի դրական ուժագծի (տրամաբանության) թելադրանքով պետք է ավելացներ նաեւ, որ կրակապաշտական սրբատեղիները կապված են եղել բուն արիական (հայոց) հավատալիքների` տիեզերական հուր-էներգիան մարմնավորող զորության` Վահագն աստծո (Վահագն հենց նշանակում է Հրե զորություն) հետ, աստված, որի արտահայտություններից է կրակապաշտարանների անշեջ հուրը (ինչպես արեգակինն ու աստղերինը), աստված, որի էներգիայի` երկրի «քուրա» -ընդերք անցած-գազերի վերածված-դուրս եկած կերպն է կրակապաշտների սուրբ կրակը (ինչպես հայտնի է, երկրագունդը ինքնին սառը զանգված է): Բայց մեկ էլ հանկարծ հեղինակի մտքում հայտնվում է հին հունական դիցաբանության` կրակի աստված համարվող կաղ Հեփեստոսը: Եվ նրա հետ էլ կապում է Հայաստանում գտնվող կրակապաշտարանները: Լավ, ենթադրենք, թե Հայաստանի` հելլենական մշակույթի (հավատալիքների) ազդեցության գոտում գտնված ժամանակ հայը իր աստվածների անունների փոխարեն հունականներինն է տվել (որն, իհարկե, հաստատ այդպես չի եղել), իսկ դրանից առա՞ջ, ասենք 4-1 հազարամյակներին, երբ Հայաստանը Հունաստանից լրիվ անկախ կյանք էր վարում եւ, ավելին, նրան ինքն էր սնում: Ինչպե՞ս կարելի է, ասենք, Շենգավիթի, Մեծամորի, Մուսասիրի (Մուծածիրի)… կրակապաշտարաններն ու հուր-սրբատեղիները (թվագրվում են 4-2 հազարամյակներին) կապել Հեփեստոսի հետ:

Մեկ այլ դիտողություն էլ: Կարդում ենք. «Կրակապաշտների հոգեւոր պահանջների համար «Անշեջ հուր»-ը միշտ չէր, որ ստացվում էր բնական վառվող գազից»: Այս դեպքում էլ զրադաշտականության ազդեցությամբ, հոդվածագիրը կարծում է, որ մեր նախնիք «բնական վառվող գազ չլինելու դեպքում «անշեջ հուրը» ապահովում էին միջամտությամբ` անընդհատ «նռնենու եւ որթատունկի ճյուղեր» (այս կապոցը չգիտես որտեղից հորինելով` անվանում է «Բարսմունք») կամ կաղնու փայտ վառելով, այս վերջին դեպքում, որպես թե, կաղնու անվանումը Հեփեստոսի մականվան հետ իսկը համընկնելու պատճառով: Սակայն, կարծում ենք, հայոց մեհյաններում հարահոս գազից ստացվող բնական անշեջ հուր չլինելու դեպքում` արհեստական, հավատացյալի միջամտությամբ, աշխատանքով ու նպատակասլացությամբ ստացվող «անշեջ հուրը»» չի եղել (այլ է հարցը, որ արարողությունների ու ծեսերի ժամանակ կրակը երկար ժամանակ վառ է պահվել): Իսկ չի եղել, որովհետեւ այդ կրակը` աստվածատու (բացարձակ), անմահ, ըստ էության անշեջ, հարակա, անձեռակերտ չէ, հատկանիշներ, որոնց առկայության դեպքում է Հայը դրանք կրողին սրբացնում-պաշտում:

Այստեղ վերը ասվածներից կարծես բոլորովին չբխող մըտքի շրջադարձ կատարենք ու անսպասելի հարցադրում անենք. այնուամենայնիվ, չնայած հայ կրակապաշտության գոյությունը վկայող բազմաթիվ փաստերի առկայությանը, արդյո՞ք այն հայ կյանքում ու հավատքում միշտ եղել է: Մեր մտորումների առարկա հոդվածի տրամաբանությունը հարցի դրական պատասխանին է հանգեցնում: Առաջին հայացքից, թվում է, բանը այդպես է, որ կա. ինչպե՜ս կարող է հրածին հայը միշտ կրակապաշտ չլինել: (Հայ կրակապաշտության երեւույթը ավելի խորքով ըմբռնելուն միտված այս հարցադրումները առաջացան Արորդիների Ուխտի քուրմ Զոհրապի հետ ունեցած զրույցներից մեկում: Եվ ահա, մեզանում, հետեւյալ պատասխանը հղացվեց:)

Պաշտամունքը, ընդհանրապես եթե դատելու լինենք, սիրո սրացված արտահայտությունն է: Իսկ ե՞րբ է սիրո առարկան (կապ չունի, թե ինչ կամ ով է դա) պաշտամունքի առարկա դառնում. երբ սիրո ենթական անգիտակցաբար կամ գիտակցաբար զգում է իր եւ իր սիրո առարկայի որոշակի հեռավորությունը, իրենց ոչ լրիվ միաձույլ-միասնական լինելը, նրա` իրենում պակասը (սիրողի եւ սիրո առարկայի լրիվ անջրպետը կռապաշտություն է երեւան բերում…) եւ, հետեւաբար, երբ դրանից իր սիրո առարկայի հանդեպ առաջանում է որոշակի կարոտաբաղձություն: Մեծարանքը (պաշտամունքը մեծարանքի ձեւերից է) առաջանում է հեռավորությունից,- ասել է Նիցշեն: Այս առումով, կարելի է ենթադրել, որ հայ հավատքի վաղնջական` Տիեզերական գարնանն ու ամռանը, մասամբ էլ` աշնանը համապատասխանող ժամանակներում, երբ տիեզերքում (երկրի վրա) տիրապետողը Վահագնական Հուր-էներգիան էր, երբ Հայ-Արին իր սիրելի Աստծո հրեղեն զորությամբ առլեցուն էր, ապրում-արարում էր Վահագնական Հուր-էներգիայով (հրեղեն էր` բառի համաբովանդակ իմաստով), ինքն էլ մի երկրային Վահագն էր, Վահագնին տեսնում-ճանաչում էր որպես իր Աստված Եղբոր,- հայոց մեջ կրակապաշտությունը` Վահագնական հուր-էներգիայի արտահայտություններից մեկի պաշտամունքը չի՜ եղել: Եվ ինչպե՜ս կարող էր կրակապաշտության մասին խոսք լինել, երբ Հայը տիեզերական Հուր-Զորություն ամբողջությունն էր զգում-ապրում, իրեն տեսնում-ճանաչում էր որպես մի «կրակի կտոր» (նույնքան բնական ու առտնին, որքան մյուս «կրակ»-ները) եւ, հարկ եղած դեպքում, պարզապես խաղում էր այլ «կրակների» հետ: Այս առումով, խոսուն է Մ. Խորենացու կողմից հիշատակվող հետեւյալ` Հայ-Կրակ հարաբերությանը վերաբերող կենցաղային փաստը: «Մի ուրիշ անգամ դեպք եղավ եղեգնուտների մեջ կրակով կինճեր որսալ (խոսքը հայոց` «ոչ կրակապաշտ» Ատոմ Մոկաց իշխանի եւ պարսից` «կրակապաշտ» Շապուհ թագավորի համատեղ մի որսի մասին է): Թավ եղեգների մեջ Շապուհը չհամարձակվեց ձին լավ քշել, այնպես որ կրակը նրան շրջապատեց, եւ նա երկու կողմը նայելով` այս ու այն կողմն էր ընկնում ձիով: Ատոմը ասում է. «Պարսից աստվածորդի, ահա քո հայրն է եւ աստվածը (խոսքը կրակի մասին է. Շապուհը զրադաշտական էր), ինչո՞ւ ես վախենում»: Շապուհն ասում է. «Կատակները մի կողմ թող, նայիր որ կրակով անցնես, որ ես էլ քո հետեւից գամ, որովհետեւ եթե ես առաջ անցնեմ, ձիս կըխըրտնի (Շապուհը կրակից իր վախը գցում է իր ձիու վրա)»: Այն ժամանակ նրան Ատոմը նախատեց՝ ասելով. «… Եթե դու մոկացիներին դիվազգի ես կոչում (մինչ այդ Շապուհը իր դավանած կրոնի` զրադաշտականության թելադրանքով այդպես էր կոչել Ատոմին), ես էլ սասանյաններիդ կնամարդի կկոչեմ»: Եվ երիվարը մտրակելով` կրակի միջով անցնում է ինչպես ծաղկազարդ հովիտով եւ ազատում է Շապուհին» (ընդգծումն իմն է-Ս.Մ.): Նկատենք, որ խոսքը վերաբերում է 5-րդ դարում տեղի ունեցած դեպքին, հանգամանք, որ ասում է այն մասին, որ նույնիսկ այդ ժամանակներում Հայի մեջ պահպանվել էր (ու չէր կարող չպահպանվել) կրակի նկատմամբ իր ծագումից եկող սովորական` ավանդական հարաբերությունը (իմիջիայլոց նկատենք, որ վաղնջական ժամանակներում մյուս բնական երեւույթների` սարերի, լճերի, կենդանիների… նկատմամբ Հայի հարաբերությունը նույնպես այդպես` ոչ պաշտամունքային է եղել: Խորհրդանշական է այս առումով Նժդեհի հետ պատահած դեպքը: Վաղնջական հայ բնազգացողությունը պահպանած մի հայ պապիկի նա, ցույց տալով հորիզոնում վեր խոյացող սեգ սարերը, հարցնում է. «Ի՞նչ են ասում այդ սարերը քեզ»: Պապիկը պատասխանում է` «Ասում են՝ դուք մեզ պահպանեք` մենք էլ ձեզ կպահպանենք»…):

Կարելի է ենթադրել, հայոց մեջ կրակապաշտությունը, այն էլ` վերը նշված ձեւերով միայն (ո’չ որպես կռապաշտություն, ո’չ որպես` կրակը «աստված» է կամ «հայր» է ձեւով, որպիսին տեսնում ենք զրադաշտականության պարագայում), երեւան է եկել այն` Տիեզերական ձմռանն ու, մասամբ էլ, աշնանը համապատասխանող ժամանակներում (մոտավորապես 3-4 հազարամյակ առաջ), երբ Հայ Արին, տիեզերական ու երկրային կյանքի պարբերությունների օրինաչափությունների բերումով զգաց իր Հուր Աստծո, նրա դրական էներգիայի պակասը, երբ իր եւ իր Աստծո միջեւ որոշակի հեռավորություն առաջացավ (երբ «երկինքը իր հրեղեն կենտրոններով երկրից հեռացավ»,- ինչպես հայ հեքիաթներում է ասվում): Եվ այնժամ Հայը սկսեց կրակապաշտական` «անշեջ հուրի» կամ իր ձեռքով պատրաստած ջահական արարողություններով ու ծեսերով սպասել Տիեզերական գարնան գալուստին, երբ տիեզերական հրավառություն է լինելու, երբ «երկնից», «երկրից», «ծիրանի ծովից» Վահագն է վերածընվելու ու ով երկրի վրա մեծ Վիշապաքաղ է անելու, Մեծ Ջրհեղեղ է երկրի վրա առաջ բերելու` երկիրը աղտեղություններից ու պղծություններից մաքրելու համար (տիեզերական այդ ցնցումից ետքն արդեն հրածին Հայ Արին կվերադառնա իր եւ իր Հուր-Աստծո ներդաշնակ համագոյակցությանը եւ, կրակը դիտելով իր պես պարզ, բնական գոյություն, էլ անհրաժեշտություն չի ունենա իրենից դուրս կրակապաշտական արարողություններ ու ծեսեր անելու): Հիրավի, դատենք երկրային տարվա կտրվածքով ու կենցաղայինի մասշտաբով. տան կրակարանը` թոնիրն ու վառարանը սկսում են բուռն գործել, դրանք տան անդամների համար յուրահատուկ կենցաղային պաշտամունքի առարկա են դառնում աշնան վերջերին ու ձմռանը, երբ Արեգակը (Վահագնական Հուր-էներգիայի արտահայտություններից մեկը) էլ նախկինի պես չի տաքացնում, ու տան անդամները մրսում, լրացուցիչ ջերմության կարիք են զգում եւ վառարան ու թոնիր են վառում` սպասելով գարնան գալստին: Իսկ գարնանը, պարզ է, վառարանն ու թոնիրը եւ կրակն ընդհանրապես օգտագործվում են ըստ կենցաղային անհրաժեշտության միայն: Նույնը Տիեզերական տարվա մասշտաբով ընդլայնելու դեպքում` վերը ասվածները պարզ կդառնան…

Այնուամենայնիվ պետք է ասել նաեւ, որ Հայոց մեջ կրակապաշտությունը երբեք կռապաշտության չվերածվեց, Հայը երբեք ի դեմս կրակի` Հուր-Աստծո պրոյեկցիաներից մեկի` չտեսավ Աստծո, նա ո’չ մի դեպքում երկրորդին առաջինով չփոխարինեց (ինչպես զրադաշտական պարսիկը): Նա թե’ երեկ եւ թե’ այսօր Տրնդեզյան ու Ամանորյա խարույկ, մյուս տոներին ջահ վառելով՝ սպասում է Տիեզերական գարնան գալստին (որն արդեն իր եղանակն է լինելու), եւ Տիեզերական գարնանը Երկրի վրա իր Հուր-Աստծո Վերածննդին (որն արդեն իրեն կենաց զորություն բերող Աստվածն է լինելու)…

* Տե’ս «Հայ-Արիներ», N 69-70:

Արորդիների Ուխտի քուրմ Մանուկի

«Հայ Արիներ» Թիվ 76, 77, օգոստոս, սեպտեմբեր, 2006թ.

Տիեզերաշինության ակունքներում

June 29, 2011

Տիեզերաշինության ակունքներում

Հոդվածում քննության են առնվում հետեւյալ հարցերը.

-տիեզերաշինության ասպարեզում` բացարկ չկայացած «արարչին», դատողություններ մատերիական աշխարհի ծագումնաբանական հարցերի մասին բնական գիտությունների համատեքստում,

- բիոլոգիական մատերիայի առաջացման բացատրությունը ֆիզիկայի օրենքներով եւ այդ գործընթացում «արարչի» դերի բացառում,

- մտավոր աշխարհի ցանկացած գործ պատկանում է մատերիայի գոյաձեւերի թվին,

- մտավոր ցանկացած արտադրանք` հոգեւոր մշակույթ, հիպնոս, պայծառատեսություն եւ մարդկային գերբնական կոչվող (նաեւ կենդանաբանական) այլ կարողությունների մատերիալիստական բացատրություն,

-Աստվածաշունչը եւ ողջ կրոնական գաղափարախոսությունը չունեն գիտական հիմնավորում,

- կրոնի դերը Հայոց պատմության հնագույն շրջանի բնաջնջման ասպարեզում,

- Նոյի (Խոյ-Խուրիների) պատմության առեւանգումը Աստվածաշնչում,

- կենսաբանական աշխարհի համակեցության համայնքային գոյաձեւը որպես անօրգանական մատերիայի կրկնօրինակ, ի՞նչ գոյաձեւ եւս կընդունի մերօրյա մատերիան զարգացման հաջորդ փուլում:
* * *
Ներկայացվելիք նյութի հիմնական էությունը առնչվում է աշխարհաստեղծման հարցում «Արարչին» վերագրվող անսահմանափակ, գերբնական կարողություններին, ով իբր ի վիճակի է եղել ծննդաբերելու եւ կարգավորելու մեր շրջակա բնության (տիեզերքի) գործող օրենքները, եւ իբր հիմա էլ իր հսկողության տակ է պահում` համայն աշխարհի ապրելակերպը կանոնակարգելով, ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ ոչ կենսաբանական միջավայրերում: Եթե շրջակա միջավայրի կացութաձեւը «Արարչի» ձեռքի գործն է, ապա այստեղ բնական հարց է առաջանում, իսկ «Արարչին» ո՞վ է ծնել, որտե՞ղ, եր՞բ, ի՞նչ պարագայում եւ, հատկապես, ի՞նչ մատերիայից է կազմված եղել նրա «շինանյութը»: Ստորեւ մեր տեսակետը կներկայացնենք նաեւ հետեւյալ հարցերում.
- Շրջակա բնության նյութեղեն կառուցվածքը: Դրանում գործող օրինաչափությունները ի՞նչ սկզբունքներով են կյանքի կոչվել: Այդ բազում միլիարդավոր դարերի գործընթացը բնական գիտություններով զբաղվող այրերը ի՞նչ հիմնադրույթներով են բացատրում:
- Այս խնդրո առարկա դարձած հարցում ի՞նչ վարկածներ են առաջադրում մարդկությանը աստվածաբանները: Որտե՞ղ է ճշմարտությունը եւ որտեղի՞ց են սկիզբ առնում հորինված եւ չհիմնավորված անխտիր բոլոր կրոնական սին գաղափարախոսությունները: Ո՞վ կամ ի՞նչ է վերջապես «Արարիչը»՝ իր բազում «աստվածներով» եւ երկրային ընտրյալ «սրբազան սրբերով» հանդերձ: Այս երկրային «հրեշտակ սրբերը» ի՞նչ են պահանջում, ի՞նչ են մատուցում բնության օրենքներին ոչ լրիվ տեղյակ հասարակ մահկանացուներին, որոնք հասու չեն կողմնորոշվելու «արարչի» իշխանության եւ նրա թիմակից «աստվածների» ծագումնաբանության հարցերում:

Ստորեւ փորձենք այս հարցերը քննության առնել ֆիզիկոսի աչքերով, իհարկե, հաշվի առնելով նաեւ այն փաստը, որ մարդկային հասարակությանը բաժին հասած «աստվածները» եւ նրանց երկրային ծառաները` «սրբերը» հիմնականում ապրել եւ գործել են, ստեղծագործել այնպիսի ժամանակահատվածում, երբ աշխարհընկալման եւ մատերիայի գործող օրենքների ճանաչողության հարցում գիտական մըտածելակերպը դեռ սաղմնային վիճակում էր:

Մինչ ներկայացվելիք նյութի բուն բովանդակությանն անցնելը, նշենք, թե ինչը դրդեց այս հարցին անդրադառնալ:

Ժամանակի բերումով, անհրաժեշտություն առաջացավ հանգամանալից ծանոթանալ «Համաշխարհային ջրհեղեղ» առասպելապատումի բազմաթիվ տարբերակներից մեկին` Եբրայական տարբերակին, որը զետեղված է «Աստվածաշընչում»՝ նպատակ ունենալով պարզել լեգենդապատված Նոյի իրական պատմական արմատները: Եբրայական տարբերակը համադրելով առավել հին, մոտ 1500-2000 տարիներ առաջ սեպագրված տարբերակների բովանդակության հետ, հասկացանք, որ եբրայական տարբերակը արմատապես փոփոխված է, թույլ են տրված չհիմնավորված այն աստիճանի աղավաղումներ, որ չի հասկացվում Նոյ դյուցազնի գործելու ժամանակը, վայրը եւ, հատկապես, թե ո՞ր ժողովրդի ճակատագրի առանցքային պատմական արձագանքներն են եղել, որոնք ամբողջովին սեփականացվել են եբրայեցոց կողմից` Երեմիա իմաստունի «հանճարեղ» գրչի շնորհիվ (դե «աստված» նախ իրենց է ստեղծել, որպեսզի մյուս ազգերին տիրակալեն): Բանը հասցրել են այնտեղ, որ 4500 տարվա վաղեմության ՏՈՄԱՐ ունեցող Արիական ծագումով հայոց էթնոս` Խոյ-Խուրիների նահապետ`Հայկ-Խայկ-Խալդ-Խոյին` Ուտնապիշտային («համաշխարհային ջրհեղեղի» լեգենդար հերոսը` խուրիական սեպագիր տարբերակում) «մոդեռնիզացնելով» դարձրել են Եբրայեցի ազգի զավակ` Մաթուսաղայի թոռ, Ղամեքի որդի` ՆՈՅ: Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ այլ ազգերի պատմության (պատմագրության) կատարյալ առեւանգում, ու դա միակ դեպքը չէ: Որպեսզի ասելիքի իմաստը փոքր ի շատե հիմնավորված լինի, տեղեկացնենք, որ այսօրվա հայերն էլ ունեցել են «Համաշխարհային ջրհեղեղ» առասպելապատումի իրենց սեփական տարբերակը: Պատմահայր Մովսես Խորենացին 5-րդ դարում հիշատակում է, որ Հայոց Նահապետ Հայկը իր տոհմով Բաբելոնից (Միջագետքից) վերադարձավ Հայք անհիշելի ժամանակներում, երբ «Միջագետքում կործանվեց անիրավ ամբարտակը» (այսինքն՝ ինչ որ ջրհեղեղից հետո) եւ այնտեղ հիմնադրեց 32 նախարարական տները: Այս տեղեկատվությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ «Հին» եւ «Նոր» Խոյ-Խուրիների Միջագետքի Ուրից դեպի Հայքի Ուրարտու վերագաղթի սեպագրանյութերով ամրագրված հիշողության տարբերակ: Այո, այդպես էլ կա: Քանի որ ասորական սեպագրանյութերը (Նինուրի 1-ին, մ.թ.ա. 1243-1221թթ., Թգլաթպալասար 1-ին, մ.թ.ա. 1115-1075թթ. եւ այլ սեպագրեր) վկայում են, որ իրենց երկրի հյուսիսում գտնվող տարածքները (եւ բնակիչները) անվանվել են Նայրի-Նոյրիի երկիր (այսինքն՝ Նոյի-Խայի-Հայի-Հայկի-Խալդի, այլ աղբյուրներում, նաեւ Հայկսոսի-Հիքսոսի-Խալդուիքի ժողովուրդներով բնակեցված երկիր): Այսօրվա «աստվածաշնչագետները» թող նորից վերընթերցեն հիշատակված տեղեկատվական աղբյուրները եւ հարկադրված ուղղեն Հին կտակարանում եղած որոշ դիտավորյալ անճըշտություններ: Այս մասին մանրամասն տեղեկատվություն կարող եք ստանալ «Համաշխարհային ջրհեղեղի հայկական տարբերակը» անվանումով նոր հոդվածում (կլինի «Հայ-Արիներ»-ի հաջորդ համարում-խմբ.): Եբրայեցի «111 սրբերի» հանճարեղությունը հասել է այն աստիճանի, որ անգամ հայերին էլ համարում են իրենց ազգի շառավիղներից մեկը` Հաբեթի հետնորդներ, առավել ցավալին այն է, որ դա եւս միակ դեպքը չէ: Օրինակ, արաբական ազգին համարում են Եբրայեցի թափառական Աբրահամի հարճի հետնորդներ: Նմանատիպ եւ այլ զառանցանքներ, ինչքան ուզեք, Եբրայական «Աստվածաշնչում» կգտնեք: Այդ նյութերին առնչվող որոշ հարցերին կարելի է ծանոթանալ մեր կողմից հանրությանը ներկայացված հետեւյալ աշխատանքներում` (Հայերը «համաշխարհային ջրհեղեղից» առաջ, Երևան, 2003թ; Ո՞վ է վերջապես Նոյը, Հայ արիներ, N21, Նոյեմբեր, 2004թ.):

Երբ ընթերցում էինք Աստվածաշունչը, նկատեցինք, որ այնտեղ ամփոփված են շատ հակասական, մանկամիտ մըտավարժանքներ, որոնք անընդունելի են ժամանակակից մարդկանց մտավոր պատկերացումների համատեքստում: Սրբագրել է պետք Աստվածաշնչում տեղ գտած աղավաղումները, ավելի շուտ նույն ձեւով պետք է վարվել, ինչպես դա կատարեցին քրիստոնյա հովվապետներն ու նրանց հետեվորդները Էնկիի-Հայկ-Խալդի, Մարդուկի, կրակապաշտության եւ այլ Աստվածապաշտական ուսմունքների նկատմամբ: Հիմա էլ համառորեն մեր գլխին են կապում «Եհովայի վկաներ» կոչվող եբրայական մի նոր ուսմունք: Եթե դա հորինված է Եբրայեցոց համար միայն, թող վերջինս դրանով բարգավաճի ինչպես հարկն է: Հարցնենք այդ պնդաճակատ «վըկաներին»: Ինչու՞ է այն արտահանվում այլ ազգերի գործունեության ոլորտները, մասնավորապես Հայաստան, այն դեպքում, երբ Հայերի նախնիք` Շումերա-Խոյ-Խուրիական էթնոսը, մոտ 2500-3000 տարիների տեւողությամբ, Ուրում, Ուրուկում, Լագաշում, ապա Միտանիայում, Արմե-Շուբրիայում (Շուբարտույում), Ուրարտուում ու այլ հնադարյան քաղաքակրթության կենտրոններում պաշտել են Էնկիին, ապա Խալդին, իսկ մ.թ.ա. VI-րդ դարից մինչեւ քրիստոնեության մուտքը Հայաստան պաշտել են (պարսիկների կողմից հարկադրված) Մազդեզական, ապա Զրադաշտական կրակապաշտությունը, որը գոյատեւել է 9 դար:

Քրիստոնեության մուտքով հիմնովին ավերվեցին Հայոց մեհյանները, իսպառ մոռացության մատնվեց Խալդի եւ ապա հեթանոսական կրոն կոչվող քաղաքակրթությունը Հայքի տարածքում: Մեր նախնյաց պաշտած կրոնի հետ մեկտեղ իսպառ ջնջվեցին Հայոց պատմության 5000-ամյա կենսագրությունը, գիրն ու հուշարձանները, փոխարենը այսօր մեհյանների ավերակներին ինչպես մոլախոտ ծլարձակեցին քըրիստոնեական եկեղեցիները:

Արդյունքում, Հայ շինականների հիշողությունից իսպառ ջնջեցին նախնյաց թողած քաղաքակրթության բոլոր հետքերը, որից հետո սկուտեղի վրա մատուցվեցին «աստվածաշնչյան» Եբրայական բարբաջանքները, թե իբր եբրայեցիք միակ ընտրյալ աստվածահաճոն են, որոնք մենաշնորհ ունեն տիրելու մյուս ազգերի ճակատագրին: Իբր թե «Աստծո» կամքով նրանք էլ պետք է գերիշխեն երկրային ամբողջ մարդկային հոտին թե տնտեսապես, թե քաղաքականապես, եւ թե հոգեւոր` Եհովայի վկաներ կոչվող աղտեղություններով:

Հիշեցման կարգով ավելացնենք, որ Հայոց Խուրիական էթնոսը 3000 տարիների գոյատեւումի Խալդյան ուսմունքը հարկադրաբար թողել է մ.թ.ա. VI դարում: Դա այն պահն էր, երբ եբրայեցիք, իրենց թափառական խաշնարածությունը թողնելով, ոտք դրեցին քաղաքակրթության շեմ ու Աստվածաշնչի միջոցով ջանադրաբար մարդկային հիշողությունից ջնջեցին, մինչ իրենց «արթնացման պահը» գործող բոլոր նախկին քաղաքակրթությունների պատմական հետքերը եւ, դրա արդյունքում, մեզ եւս մատուցեցին, թե Հայոց էթնոսը նույնպես իրենց Հաբեթի ճյուղավորումներից ծնված ազգային միավոր է: Այս հարցում պարզապես ստիպված եմ առաջարկել մեկ անգամ եւս աչքի անցկացնել Շումերա-Խոյ-Խուրիական սեպագրությունները: Նրանք խնամքով պահպանվել են Բաբելոնի տիրակալ Համուրապիի (մ.թ.ա. 1792-1750 թ.թ.) կողմից հիմնադրված գրադարանի ավերակների ներքո եւ այսօր քմծիծաղում են «Աստվածաշնչում» տեղ գտած բազմաթիվ խեղաթյուրված նյութերի բովանդակությունների վրա: Քավ լիցի, Եհովայի վկաներ, սթափվեցե՛ք և ձեր վկաներին ժողովեցեք միմիայն ձեր ավետյաց երկրում, մենք ձեր ծառայության կարիքը չունենք: Ձեզնից ծլարձակած քրիստոնեական ուսմունքը, իր պատճառած բոլոր չարիքներով հանդերձ, բավ է մեզ համար, քանզի այսօր այն կերպարանափոխված է եւ շատ «նպաստավոր» գործում է Հայ ժողովըրդի շահերի համապատկերում:

Կարծում ենք, որ ցանկացած կրոնի գաղափարախոսության հիմքերը սին են:

Ստորեւ փորձենք հիմնավորել մեր տեսակետը՝ հենվելով մատերիական աշխարհի կառուցվածքի եւ գործող օրենքների իմացության ներկա գիտական նվաճումների վրա:

Տարիներ առաջ, երբ դեռ կրոնների գաղափարախոսության նկատմամբ հավատքի ինչ-որ նշույլներ կային, փորձեցինք հասկանալ, թե արդյոք մրջյունները, մեղուները, ձկների որոշ տեսակներ ունեն իրենց կրոն-պաշտամունքային կուռքերը: Չէ որ նրանք էլ համայնքային կյանքով են ապրում, նրանց անդամների մեջ աշխատանքի բաժանում է կատարված, մտահոգված են գալիք օրերի ապրուստի խնդրով (նրանց ինքնավերարտադրման գործոնը կատարյալ զարգացած է), ինչը ունի նաեւ մարդկային հասարակությունը: Մեզ համար մնաց հանելուկ: Պարզել էր պետք, արդյոք պըլանկտոնները եւ բակտերիաները ունե՞ն իրենց պաշտելի «աստվածները» եւ «աստծո» ընտրյալ երկրային «սրբերը», թե՞«աստված» մյուս կենդանիներին եւ կենսաբանական մյուս տարրերին զրկել է այդ մենաշնորհից: Արդյունքում ծընվեց այս հոդվածը, որը ներկայացնում ենք ընթերցողի դատին:

Նախ, բնագիտության ասպարեզից բերենք որոշ հայտնի դրույթներ, որոնք հիմնովին կբացառեն «արարչական» գաղափարախոսության գերբնական վարկածները:

Ա. Ֆիզիկայի հիմնարար օրենքներից մեկը, որը իր կիրառության հարցում չունի եւ ոչ մի սահմանափակում տիեզերքում ու գործում է ժամանակի ցանկացած պահին, ունի հետեւյալ իմաստը. տիեզերքում էներգիան չի ծնվում եւ ժամանակի ընթացքում չի անհետանում, այլ մի ձեւից փոխարինվում է մեկ այլ ձեւի՝ արդյունքում կատարելով աշխատանք (մարդու համար օգտակար կամ ոչ օգտակար): Այսինքն՝ գումարային էներգիայի արժեքը հաստատւն մեծություն է համայն տիեզերքում:
Բ. Երկիր մոլորակի վրա օրգանական նյութերը զարգանալու (բազմանալու) կամ քայքայվելու ընթացքում կլանում կամ առաքում են էներգիա (օրինակ ջերմային, էլեկտրական, էլեկտրամագնիսական, ձայնային, լուսային):
Գ. Նույնատիպ գործընթացներ, որոնք շարադրվեցին բ. կետում, ընթանում են նաեւ անօրգանական նյութերի քայքայման, կազմավորման ժամանակ: Բարդ միացություններ ունեցող մոլեկուլների կապի էներգիան, հաճախ նաեւ հեշտությամբ, փոխարինվում է տարաբնույթ տեսակի էներգիաների, պարզ մոլեկուլային միացությունների կամ ատոմների:
Դ. Շրջակա միջավայրի հետ էներգիաի վեաբաշխում է կատարվում նաեւ, երբ պարզ մոլեկուլային միացությունները քայքայվում կամ միավորվում են: Օրինակ. ջրածնի ատոմի օքսիդացումից ծնվում է ջրի մոլեկուլը, իսկ էլեկտրոլիզի ժամանակ ջրի մոլեկուլը փոխարինվում է ջրածնի եւ թթվածնի ատոմի կամ մոլեկուլի՝ արդյունքում կլանելով կամ առաքելով ջերմային էներգիա: Այս օրինաչափությունը դիտվում է անխտիր բոլոր մոլեկուլային միացությունների քայքայման (միավորման) ժամանակ:
Ե. Ցանկացած ատոմ տրոհվելու (միավորվելու) ընթացքում շրջակա միջավայրին տալիս կամ ստանում է տարաբնույթ տեսակի էներգիաներ: Ատոմային ռումբը դրա վառ ապացույցներից մեկն է: Ցանկացած ատոմ կազմված է տարրական մասնիկներից` էլեկտրոն, պրոտոն, նեյտրոն, որոնց մեջ կուտակված էներգիան անհամեմատ ավելի մեծ է քան այդ տարրական մասնիկների միջեւ գոյություն ունեցող կապի էներգիաները միասին վերցրած: Ատոմների տեսակները մեկը մյուսից տարբերվում են՝ կախված պարունակվող տարրական մասնիկների քանակից:
Զ. Ցանկացած տարրական մասնիկ տրոհվելուց (միավորվելուց) առաքում կամ կլանում է էլ ավելի մեծ, հզոր էներգիայի բազում տեսակներ` քվարկներ, կոտորակային լիցքեր պարունակող մասնիկներ եւ այլն: Քվարկների եւ կոտորակային լիցքեր պարունակող մասնիկների առկայությունը առայժմ հաստատվում է միայն տեսական մակարդակով:
Է. Քվարկներ կոչվող առավել տարրական մասնիկները ի՞նչ կառուցվածք ունեն եւ ի՞նչ գումարային էներգիա են պարունակում, առայժմ մարդկային մտքին հասու չէ, բայց նաեւ կասկած չի հարուցում, որ նրանց մեջ կուտակված էներգիայի պաշարները անհամեմատ ավելի մեծ են, քան այն ունեն սովորական տարրական մասնիկները (էլեկտրոնը, պրոտոնը, նեյտրոնը եւ այլն): Ֆիզիկոսները հակված են ենթադրելու, որ վերը հիշատակածի օրինաչափությունը կիրառելի է նաեւ քվարկների կազմավորման գործընթացում, այսինքն՝ որքան մասնիկի զբաղեցրած ծավալը փոքր է, այնքան նրա մեջ ամփոփված էներգիայի քանակը մեծ է:
Ը. Հիմնվելով վերը նշված կետերում բերված փաստերին, ֆիզիկոսների մեծամասնությունը հանգել է մի եզրակացության, որի համաձայն մատերիան իր տարաբնույթ էներգիաների ձեւերով, տիեզերքում բաշխված է անհամասեռ, այսինքն՝ տարածության որոշակի կոորդինատներում էներգիայի (մատերիայի) քանակը անհամաչափ է բաշխված:
Թ. Էնտրոպիա հասկացությունը բնութագրում է նյութի կայուն վիճակում գտնվելու հատկությունը: Որքան մեծ է տվյալ համակարգի կայունության աստիճանը, այնքան փոքր է էնտրոպիայի արժեքը: Եթե էներգիան (մատերիան) բաշխված լիներ համաչափ՝ ըստ կոորդինատների եւ ըստ ժամանակի (այսինքն ժամանակի ընթացքում փոփոխության չենթարկվեր), ապա նյութի էնտրոպիան հավասար կլիներ զրոյի: Ցանկացած ֆլուկտուացիա բերում է էնտրոպիա արժեքի մեծացման: Այս օրենքները եւս դասվում են բնության (ֆիզիկայի) «Ոսկե» օրենքների շարքին:
Ժ. Աստղաֆիզիկայում կա այսպիսի հասկացություն.
«Մեծ ֆլուկտուացիայի պահ (մեծ պայթյունի պահ)», որի ընթացքում նյութի նախնական համասեռ բաշխվածությունը անցում է կատարել անհամասեռ բաշխվածության՝ ըստ կոորդինատների եւ ըստ ժամանակի: Այսինքն՝ տիեզերքում, նախապես համասեռ բաշխում ունեցող էներգիան (կամ նրա որոշ մասը) խմբավորվելով վերաճել է «տարրական մասնիկներ» կոչվող բազում համակարգերի: Տարածության այն կոորդինատներում, որտեղ նախնական համասեռ բաշխված էներգիայի կուտակումները գերազանցել են մի ինչ-որ որոշակի չափ, այդտեղ ծնունդ է առել քվարկի կարգավիճակ ստացած մատերիայի տարրական մասնիկը:

Այժմ փորձենք ներկայացնել տիեզերքում ընթացող փոփոխությունները մեր կարծիքով «զարթոնքի առանձին պահերի» տեսքով, որոնք ընդգրկում են մատերիական մի վիճակից մեկ այլ վիճակի որակական ինը անցումներ, տալով նաեւ որոշ բացատրություններ:

1.Պայմանավորվենք «Մեծ ֆլուկտուացիայի պահ» ասելով հասկանալ՝ տիեզերքում կամ նրա մի ինչ-որ սահմանափակ տարածքում, նախապես համասեռ բաշխված էներգիայի փոխանակման պահը մասնիկային կացութաձեւի՝ դասական իմաստով մատերիայի: Ժամանակի անհունում այդ պահը համարենք հաշվանքի սկիզբ եւ նրան որակենք «մատերիական աշխարհի ծննդյան առաջին պահ» հասկացությունով:

2. Ժամանակի այն պահը, երբ նշված քվարկներից, ֆլուկտուացիոն կամ էվոլյուցիոն ճանապարհով, միավորվել եւ վերարտադրվել է տարրական մասնիկների բազմությունը` էլեկտրոն, պրոտոն, նեյտրոն եւ այլ տարրական մասնիկներ, պայմանավորվենք անվանել տիեզերական զարթոնքի (վերածննդի) երկրորդ պահ:
Առաջին եւ երկրորդ տիեզերական զարթոնքների պահերը հավանաբար գործել են եւ հիմա էլ գործում են մի շարք իրարից անկախ տիեզերական կոորդինատներում եւ որի հետեւանքով այժմ ունենք տարբեր տարիք ունեցող գալակտիկաների բազում համակարգեր: Այս հարցերը աստղաֆիզիկային վերաբերող խնդիրներ են ու դուրս են մեր այսօրվա հետաքրքրությունների շրջանակներից:
Մեր ուշադրությունն այսուհետ կսեւեռենք տիեզերական անհունի այն կոորդինատներում ընթացող պրոցեսների ուսումնասիրմանը, որտեղ վերարտադրվել եւ այժմ էլ վերարտադրվում են կենսաբանական կոչվող մատերիայի ձեւերը:

3.Երրորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով հասկանանք ժամանակի այն հատվածը, երբ տարրական մասնիկներից (էլեկտրոն, պրոտոն, նեյտրոն եւ այլ մասնիկներ) վերարտադրվել է «ատոմ» կոչվող մատերիական ձեւը:
Չմանրամասնելով ծավալուն նրբություններ պարունակող պրոցեսների նկարագրման հարցերը՝ ասենք միայն, որ մեր Արեգակնային համակարգը տիեզերքի անհունում այդ օբյեկտներից որեւէ մեկն է: Ավելացնենք միայն, որ ատոմը բաղկացած է միջուկից ու նրա շուրջը պտտվող էլեկտրոններից: Միջուկում առկա են միայն պրոտոններ եւ նեյտրոններ, որոնք պարուրված են միջուկային բազմաբնույթ ամուր կապերով: Ատոմները մեկը մյուսից հիմնականում տարբերվում են միջուկում պարունակվող պրոտոնների քանակով:

4. Չորրորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով հասկանանք ժամանակի այն հատվածը, երբ ատոմներից ձեւավորվեցին (ատոմների միավորումներ ստեղծելով) մոլեկուլ կոչվող մատերիայի ձեւերը: Օրինակ, ջրածնի ատոմը միավորվելով թթվածնի ատոմի հետ (ջրածնի օքսիդացում), գոյացել է հանրահայտ խմելու ջրի մոլեկուլը եւ ջուրը ընդհանրապես: Նատրիումի ատոմը միավորելով քլորի ատոմի հետ՝ գոյացել է կերակրի աղի մոլեկուլը:
Ատոմական եւ մոլեկուլային միացությունների բազմաբնույթ տեսակներ ամենուրեք սփռված են Երկիր մոլորակի ծավալում, որոնց մարդը հանդիպում է յուրաքանչյուր քայլափոխի: Գիտության մեջ ընդունված է այդ նյութերն անվանել անօրգանական նյութեր:

5. Հինգերորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով հասկանանք ժամանակի այն հատվածը, երբ մոլեկուլները միավորվելով կազմավորեցին բարձր մոլեկուլային միացությունների համակարգեր, այդ թվում նաեւ՝ բիոէլեմենտներ անունը կրող մատերիայի ձեւերը: Օրինակ՝ քարաքոսները, բուսական եւ կենդանական աշխարհի միաբջիջ էլեմենտները եւ այլ կենսաբանական պարզ միացություններ:
Քանի որ կենսաբանական բջիջ կոչվող մատերիայի ~80%-ը կազմված է ջրի մոլեկուլներից, որի նմանակը ոչ կենսաբանական միջավայրում համարժեք է կոլոիդ լուծույթներին, ուստի Երկիր մոլորակի վրա կենսոլորտը զարգացել է միմիայն այն ոլորտում, որտեղ բաշխված են ջրի մոլեկուլները: Այսինքն, կենսաբանական բջիջ կոչվող մատերիան իր զարթոնքն է ապրել բնության այն կոորդինատներում, որտեղ առկա են եղել ջրի մոլեկուլները, այն է՝ հիմնականում երկրակեղեւի վերին շերտերում, հատկապես երկրակեղեւի մակերեսին մոտ շերտերում, օվկիանոսներում, տրոպոսֆերայում, ստրատոսֆերայում: Այդ պարզ կենսատարրերը (բիոէլեմենտները) օժտված են մի առանձնահատկությամբ, այն է՝ զարգանում են ինքնավերարտադրման մեխանիզմով: Ինչպես բարդ մոլեկուլային միացություններ պարունակող կենդանական աշխարհն է մտահոգված իր կենսական գոյությունը պահպանելու հարցում, այդպես էլ յուրաքանչյուր պարզ բջիջ մտահոգված է ինքնապաշտպանության եւ ինքնազարգացման, բազմացման խնդիրներով:

6. Վեցերորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով հասկանանք ժամանակի այն հատվածը, երբ պարզ էլեմենտար բըջիջների վերարտադրության, միավորման ու համակեցության պրոցեսում ծնվեցին բուսական եւ կենդանական աշխարհի բարձր տեսակները: Օրինակ, ծիրանի ծառը, մարդը, սողունն ու բակտերիաները եւ այլ կենդանական ու բուսական աշխարհի բազում տեսակներ, որոնք շրջապատում են այսօրվա մարդուն, նրա յուրաքանչյուր քայլափոխին: Միայն բարձր կենսաբանական աշխարհի էակների մեջ հազարավոր տարաբնույթ տեսակի բջիջներ կան, որոնք խստագույն օրենքներով շաղկապված են, ունեն աշխատանքի բաժանում, իրականացնում են որոշակի բնույթի գործողություններ: Օրինակ, մարդու օրգանիզմում արյան բջիջների դերը եւ գործողությունները չես շփոթի սրտի կամ ուղեղի բջիջների գործունեության հետ:
Վեցերորդ կետի հարցերը կարծես թե ավելի մանրամասնելու կարիք կա, որպեսզի առավել հասկանալի դառնա դրանց զարգացման գործընթացում «արարչի» դերի ու մասնակցության պարագան:

Մարդու (կենդանիների) մարմնի մեջ այդ բազմաբնույթ, բազմատեսակ բջիջները կարծես թե բնակվում են կոլեկտիվ, համայնքային կացութաձեւով: Նրանք կենսահոսանքների, նեյրոնային կապուղիների, նյարդային ենթակառույցների միջոցով հաղորդակցվում են մեկը մյուսի հետ: Նրանց կառավարման վահանակը տեղակայված է գլխուղեղի ծալքերում: Ապա փորձիր ցանկացած կենդանու մի բջջին վնասել, մյուս բջիջների բազմությունը (կենդանին) միահամուռ բանակով կարձագանքի իրենց կոլեկտիվի մեկ անդամի ապրած անհանգստությանը: Հիվանդ բջիջներին բուժում են կամ որպես սնունդ վերամշակում, կամ մաշկի, մեզի, կղանքի միջոցով արտանետում արտաքին աշխարհ:
Կենդանական օրգանիզմները որոշակի իմաստով սահմանափակ, ինքնամփոփ համակարգեր են եւ, իրենց ինքնակառավարման գործոնին ենթարկվելուն զուգընթաց, որոշակի կապի մեջ են շրջակա միջավայրի հետ: Այդ օրգանիզմները իրենց կեցության եւ վերարտադրության համար շրջակա միջավայրից ստանում են օրգանական եւ ոչ օրգանական նյութեր (սնունդ, ջուր, թթվածին եւ այլն):
Գեոֆիզիկական դաշտերի (ճնշման, ջերմաստիճանի, գըրավիտացիոն դաշտի եւ այլն) փոփոխման նկատմամբ օրգանիզմները ցուցաբերում են համապատասխան արձագանք՝ իրենց անհատականությունը ապահովելու համար: Եթե մարդու (կենդանու) կառավարման համակարգը գտնըվում է գլխուղեղի ծալքերում, ապա առայժմ պարզ չէ, թե օրինակ ծիրանի ծառի ինքնակառավարման համակարգը նրա որ կոորդինատում է գտնվում: Միգուցե տարրական բջջի ներսում է: Պարզել է պետք: Չպարզաբանված խնդիրների անսպառ շտեմարան է կենսամիջավայրը, որոնց «սեպագրերը» պետք է վերծանել:

Որպեսզի համոզիչ լինի, որ բիոլոգիական միջավայրը իր մեջ աստվածային առաքելություն չունի, այլ պարզապես նրա շատ օրենքները կրկնում են անօրգանական միջավայրում գործող օրենքները՝ բերենք մի շարք փաստեր:

Մաքուր ջրի կառուցվածքը այնպիսին է, որ նա ունի նաեւ կըլաստերային կառուցվածք, այսինքն ջուրը փոքր ծավալներում իրեն պահում է բյուրեղային կառուցվածքի տեսքով, իսկ մեծ ծավալներում ձեռք է բերում ամորֆ կառուցվածք: Կլաստերի չափերը, որոնք կենսաբանական բջջի չափերի կարգի են, կախված են նրա ջերմաստիճանից, եւ ջերմաստիճանի մեծացման հետ նրանք փոքրանում են: 40oC ջերմաստիճանից բարձր ջրի կլաստերային կառուցվածքն անհետանում է, այսինքն՝ ջրի բյուրեղային կառուցվածքը քայքայվում է նաեւ փոքր ծավալում: Պարզ է, որ մարդու (նաեւ շատ կենդանիների) կենսաբանական բջիջների համակցությունը 40oC-ից հետո քայքայվում է:

Բջջի մոդելը ֆիզիկոսի աչքերով համարժեք է օվկիանոսի մոդելի՝ իր բազմաթիվ կենսաէլեմենտներով («ձկներով») հանդերձ: Բջջի մատերիայի 80 %-ը ջուր է, այսինքն կոլոիդ միջավայր է: 75%-ը ջրային կոլոիդ միջավայրում դեռեւս ջուրը պահպանում է մաքուր ներքին կառուցվածքը եւ բոլոր ֆիզիկական հատկությունները: Հայտնի է նաեւ, որ մաքուր ջրի ջերմունակության եւ էնտրոպիայի արժեքները մինիմումի փոս ունեն ~37oC-ում: Հիշենք, որ բջջի նորմալ աշխատանքը իրականանում է հատկապես ~37oC ջերմաստիճանում:

Մաքուր ջրի ջերմունակության եւ էնտրոպիայի պոտենցիալ փոսերի ջերմաստիճանի համընկնումը կենսաբանական աշխարհի կենդանիների շատ տեսակների նորմալ գոյատեւման ջերմաստիճանի` ~37oC-ի հետ, կարծում ենք բավարար է պատերացնելու մաքուր ջրի դերը բջջի ներսում գործող օրինաչափությունների պահպանման հարցերում:

Բերենք մի հետաքրքիր օրինաչափություն եւս, որը դիտվում է կաթիլային վիճակում գտնվող մաքուր ջրի կաթիլում եւ օրգանական բջջի ներսում, որոնց համար աշխատում են միեւնույն օրենքները:

Երբ մաքուր ջրի կաթիլի մակերեսին առաջանում է ալիք, որի ամպլիտուդան արդեն իսկ կաթիլի չափերի է, ապա կաթիլը ենթարկվում է ցնցումների: Քանի որ նմանատիպ կաթիլները, որպես օրենք, միշտ գտնվում են էլեկտրականապես լիցքավորված վիճակում, ապա կաթիլները շրջակա միջավայր են առաքում էլեկտրամագնիսական եւ ակուստիկ ալիքներ, որոնց հաճախականությունները գտնվում են գերցածր հաճախականությունների տիրույթում: Այս երեւույթը հաջողությամբ դիտվում է կաթիլային ամպերում:

Նմանատիպ վիբրացիաների եւ կենսահոսանքների առաքում դիտվում է նաեւ բջիջների աշխատանքային պրոցեսներում՝ ստիպելով, որ կալիումի եւ նատրիումի իոնները հերթով վերաբաշխվեն բջջի ներսի եւ դրսի պատերի միջեւ:

Բերենք եւս մի քանի օրինակ.

Փոքրագույն չափեր ունեցող խողովակներում, երբ խողովակը որոշակի հաճախականությամբ վիբրացիայի է ենթարկվում (օրինակ ակուստիկ դաշտի միջոցով), ապա ջուրը այդ խողովակի ներսում հաղթահարում է ծանրության ուժի արգելքը եւ վեր է բարձրանում մի քանի հարյուրապատիկ անգամ ավելի բարձր, քան հանգիստ պայմաններում գտնըվող նրա թրջելիության (մենիսկի) բարձրությունն է: Այս երեվույթը ֆիզիկոսներին հայտնի է «ակուստիկ շատրվան» անունով եւ կրում է ակադեմիկոս Կովալյովի էֆեկտ անունը: Ֆիզիկական այս երեւույթը դիտվում է նաեւ ծառերի աճի ժամանակ (օրինակ, խաղողի վազի գարնանային էտի ժամանակ ջուրը կարող է տասնյակ մետրերով վեր բարձրանալ վազի շիվերով՝ հաղթահարելով գրավիտացիոն դաշտի հարուցած արգելքը): Արյան շրջանառության արագացումը ռիթմիկ երաժշտության տակ կենսաբաններին վաղուց է հայտնի: Ամպերում կաթիլային վիճակում գտնվող ջրի մասնիկները՝ կոլեկտիվ համակեցության օրինապահությանը ենթարկվելուն զուգնթաց, ցուցաբերում են նաեւ հարկադրական վիբրացիա, որը եւ զուգորդվում է էլեկտրամագնիսական եւ ձայնային ալիքների առաքմամբ, քանի որ նրանք ինքնակամ լիցքավորված են: Ինքնակամ լիցքավորված է նաեւ ցանկացած կենսաբանական բջիջ, իր ինքնակամ վիբրացիայով հանդերձ, որը նույնպես առաքում է, կենսահոսանք կոչվող էլեկտրոմագնիսական եւ ձայնային ալիքներ: Հետաքրքրական է, որ երկու դեպքում էլ նրանց հաճախականությունների շերտերը համարյա համընկնում են: Էլեկտրաակտիվ ամպերի պայմաններում մեղուների զգուշանալու վարքագիծը հարմար ինդիկատորի դերակատարում ունի, որտեղ գործում է ինֆորմացիայի (էներգիայի) ռեզոնանսային փոխանցման օրենքը: Ամպի պարագայում, կապիլյար կաթիլները բացառապես գտնվում են ջերմամեկուսացված վիճակում, նրանք հաճախ սառչում են -20oC-ում եւ ավելի ցածր ջերմաստիճանային պայմաններում: Մյուս կողմից, ջերմամեկուսացված վիճակի հատկություններ ունի ցանկացած կենսաբանական բջիջ:

Այս եւ չբերված բազմաթիվ օրինակների առկայությունը հարկադրում են մեզ անելու հետեւյալ եզրակացությունը:

Անօրգանական մատերիա ջուրը մտնելով կենդանի օրգանիզմի մեջ, այնտեղ է տեղափոխում նաեւ իր (մաքուր ջրի) ֆիզիկական հատկությունների բազմաթիվ օրինաչափությունները եւ բջիջների աշխատանքային կանոնակարգում գործելու համար ոչ մի տեղ չի թողնում «արարչին»` իր միստիկ գործողությունների իրականացման համար:

Այժմ կենսամիջավայրերում որպեսզի «արարչի» չկայացած դերը առավել հստակ պատկերացնենք, առավել հանգամանալից քննության առնենք հիպնոս, երազահան եւ գուշակ կոչված առեղծվածները: Այստեղ եւս «աստվածահաճո» առեղծվածային գործողությունների հիմքեր չկան: Սովորական մարդը մարդու վրա, կամ կենդանին կենդանու վրա, կամ կենդանին մարդու վրա եւ կամ մարդը կենդանու վրա կարող է ազդել որոշակի հեռավորությունից (օրինակ, հայացքով, դեմքի միմիկայի շարժումով, խրոխտ կեցվածքով, քայլքով, ձայնով, ձայնային ինտոնացիաներով, մտքերի գըրավոր եւ բանավոր փոխանցումով, անմիջական շփումներով, սիրահետումներով, աչքի որոշակի սեւեռումներով, «աչքով տալով» և այլ նմանատիպ միջոցներով, այդ թվում նաեւ ինտելեկտուալ հզոր կենսադաշտերի առաքման կամ ընկալման մեխանիզմներով): Մարդկանց կամ կենդանիների այն անհատները կամ խմբերը, որոնք օժտված են առավել հզոր բիոդաշտեր առաքելու (կամ ընկալելու) կարողություններով, ստացել են «հիպնոս» կամ «գերբնական ուժերով օժտված մարդ» անվանումը: Հիշենք նաեւ, որ անհատ մարդիկ կան, որոնք օժտված են արտակարգ մեծ հիշողությամբ, տասնյակ այլ լեզուների տիրապետելու կարողություններով, բնական գիտությունների օրենքները հեշտությամբ յուրացնելու ընդունակություններով կամ բացառիկ ատլետիկ կարողություններով: Ինտելեկտուալ հզոր կենսադաշտերով օժտված են նաեւ կենդանական աշխարհի որոշ տեսակներ: Օրինակ, օձերի տեսակներ գիտենք, որոնք իրենց որսը իրականացնում են հիպնոսի օգնությամբ: Օվկիանոսներում ձկների տեսակներ կան, որոնք իրենց հակառակորդին շանթահարում են հզոր կենսաէլեկտրական դաշտերի օգտագործման միջոցով: Արագած սարի հովտային շրջաններում մրջյունների համայնքներ գոյություն ունեն, որոնք տարվա օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին թեւավորվում են եւ թռչում երկինքն ի վեր եւ վարում կազմակերպված պատերազմներ համայնքների միջեւ, նաեւ համայնքի ներսում՝ արդյունքում թեւատելով միմյանց: Այս օդային գոտեմարտը տեւում է մի քանի օր, որին նորից հաջորդում է նախկին նորմալ կյանքը՝ արդեն առանց թեւերի: Ամփոփելով վերը շարադրված մեջբերումների համադրումը՝ հակված ենք ենթադրելու, որ հիպնոսողները, գուշակները այն անհատներն են, ովքեր օժտված են մարդու (կամ կենդանու) օրգանիզմի մտավոր կենսադաշտային էներգիան արդյունավետորեն համախմբելու (համափուլ սեվեռելու, սփռելու եւ ընկալելու) կարողություններով:

Կենսամիջավայրերում ինտելեկտուալ գործունեության նշված ձեւերը հասու են ցանկացած մարդու: Այստեղ հարցը այն է, թե տվյալ մարդու մոտ բանականության աստիճանը ինչ բարձրության վրա է:

Ժամանակակից գուշակների (երազահանների) գերակշռող մասը խաբեբաներ են, որոնք իրենց անձնական շահերի համար «աստվածաշնչյան սրբերի» եւ մերօրյա «սրբազան ավազակների» օրինակներով փորձում են իրենց ընտրողական «բարձր ցուցանիշային ինտելեկտի» օգնությամբ տիրանալ նորմալ կարողություններով օժտված (համեմատաբար ցածր ցուցանիշային ինտելեկտով) մարդկային ուղեղների կառավարման վահանակին:

Ցավոք, կրոնի անվան տակ, այս մտավոր բնույթի «բռնաբարությունը առայժմ պարտադրված է մարդկային հոծ զանգվածներին: Անգամ հին, ինչպես նաեւ նորաթուխ եբրայեցիք, իրենց Եհովայի վկաներով հանդերձ, ամենուրեք բարբաջում են, իբրեւ թե իրենք ազգովի «աստվածատուր» են եւ ունեն մենաշնորհ տիրելու ուրիշ ազգերի ինչքերին եւ հատկապես իրավասու են ներգործելու ուրիշ ազգերի մտածելակերպի վրա:

Համոզված եղեք, որ սովորական տրամաբանությամբ օժտված յուրաքանչյուր մարդ ի վիճակի է որոշակի բնագավառներում իր ընդունակությունները եւ աշխատասիրությունը համադրելով հասնել ու տիրանալ մտավոր կարողությունների որոշակի բարձր աստիճանի: Մարդն ի ծնե «աստվածատուր կարողությունների» տեր չի լինում, նա այն զարգացնում է իր գոյատեւման ճանապարհին եւ, որ ամենակարեւորն է, նրան տիրանում է քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ: Մտավոր գերկարողությունների տիրանալու բանալին յուրաքանչյուր մարդու մոտ կա, հասու է յուրաքանչյուր մարդու: Նպատակադրվեք, եւ այն, որոշակի աշխատանքից հետո, որոշակի մասնագիտությունների բնագավառում ձեր ձեռքբերումների պտուղը կդառնա: Մտավոր բնագավառի ցանկացած արտադրանք մատերիական աշխարհի գոյաձեւերի թվին է պատկանում եւ ժառանգն է միմիայն տիեզերական զարթոնքի մերօրյա փուլի (այսինքն՝ կենսաբանական գոյաձեւի հերթափոխի):

Տիեզերական համայն աշխարհը ժամանակի ընթացքում ձեւափոխվելով կատարելագործվում է` աստիճանաբար ձեռք բերելով առավել բարդ կառուցվածքներ, վերապրելով զարթոնքների նորանոր պահեր ու այս ճանապարհի եւ ոչ մի փուլում «արարչի», նրա թիմակից «աստվածների», երկրային քրմերի, սրբերի, աստվածատուր մենաշնորհ անհատների գործոնի կարիքը չի զգացվում:

Համոզված ենք, որ «արարիչ», «աստված» հասկացությունները մարդու կողմից երբեւէ հնարված ամենաանհաջող մտավոր արտադրանքի յուրօրինակ ձեւերից են, որով որոշ մարդ անհատներ փորձում են ինչպես գործիք օգտագործել ազդելու այլ մարդկանց մտածելակերպին՝ զրկելով նրանց ինքնուրույն դատելու կարողություններից:

Հազարավոր դարեր առաջ, երբ դեռ մարդ կենդանին գազանի կարգավիճակով էր ապրում (առանց մտավոր արտադրանք ստեղծելու կարողության), ապա ինչ կարգավիճակ ուներ նրա երեւակայած «աստվածը»: Փորձեք մի պահ տրամաբանել, թե ուր են հասել մերօրյա կրոնական դաշտի գաղափարախոսական աղտեղությունները:

Հարկավոր է հոգեւոր-կրոնական թմբիրից ձերբազատվել եւ գոյատեւման սպասելիքները փնտրել համակեցության մեջ: Բնության մեջ ցանկացած սպասվելիք հետեւանքները ծնվում են որոշակի պատճառների ինտեգրալ համադրումից, սա է գոյատեւումի ոսկյա օրենքը, որը առանց վերապահումի աշխատում է նաեւ ազգերի (պետությունների, պետական միավորումների) փոխհարաբերությունների մեջ: Աստծուց գութ հայցողը տիրանում է միայն սին պատրանքների: Հիշենք Ավարայրի ճակատամարտի ողբերգությունները:

Այժմ փորձենք ուրվագծել տիեզերական զարթոնքի հաջորդ պահերը եւս:

7. Յոթերորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով հասկանանք ժամանակի այն հատվածը, երբ կյանքի կոչվեց կենսաբանական մատերիայի (բուսական աշխարհի, կենդանական աշխարհի, մարդկային խմբերի) համակեցության օրենքով գոյատեւման գործընթացը: Զարգացման այս փուլում, ի տարբերություն բուսական աշխարհի և կենդանական աշխարհի շատ տեսակների, որոնք ապրել եւ այժմ էլ ապրում են միմիայն համայնքային կյանքով, մարդկային հանրությունը համայնքային ապրելակերպից թռիչք կատարեց զարգացման մի նոր փուլի եւ իր ինքնավերարտադրման համար, բացի սննդի հայթայթումից, հոգաց նաեւ ոչ կենսաբանական մատերիայի ինքնազարգացման ինքնավերարտադրման կենսամիջոցների մասին (սարքաշինություն, ռազմական տեխնիկա, բարձր տեխնոլոգիաներ եւ այլն):

8. Ութերորդ տիեզերական զարթոնքի պահ ասելով պետք է հասկանալ ժամանակի այն հատվածը (ներկա պահը), երբ ստեղծվում են տեխնիկական այնպիսի սարքեր, որոնք ի վիճակի են ինքնավերարտադրման ճանապարհով կյանքի կոչել ավելի կատարյալ ինքնավերարտադրում ապահովող բազա, որտեղ կենսաբանական տարրերի կողմից այլեւս միջամտելու կարիք չի զգացվի: Այսօր տեխնիկական զինանոցն է ծառայում մարդուն (կենսաբանական աշխարհին), վաղն արդեն մարդը կցորդ կդառնա մտավոր կարողություններով օժտված տեխնիկական համակարգին: Կենսաբանական մատերիայի գոյաձեւը, ավելորդ բեռի կարգավիճակում գտնվելով, խաղից դուրս կմնա եւ կենթարկվի հարկադրական ոչընչացման:
9. Տիեզերական զարթոնքի իններորդ փուլում մտավոր կարողություններով օժտված «գերբարձր տեխնոլոգիաներ» կոչվող մատերիայի ձեւի համար արժեք չեն ունենա հոգեւոր եւ կիրառական արվեստի գլուխգործոցները: Ենթադրում ենք, որ խոզի մսից պատրաստված խորովածը նույն արժեքը կունենա, ինչ կովի հորթի համար անգլիական թագավորական թանգարանում այսօր պահվող Շումերա- Խոյ- Խուրիական (արիական, հայկական) քաղաքակրթությանը պատկանող, 4500 տարիների վաղեմություն ունեցող, Խալդ Աստծո պաշտամունքային կուռքը` Այծի ոսկեձույլ քանդակը:

Հարգելի ընթերցող, նորից վերհիշենք վերը շարադրվածի բովանդակությունը եւ տրամաբանենք այն մասին, թե ինչպես աշխարհաստեղծման հարցում, սկսած առաջինից մինչեւ 9-րդ տիեզերական զարթոնքի պահերը հաջորդեցին մեկը մյուսին, որտեղ մատերիայի ձեւերը (տեսակները) զարգանալով կերպարանափոխվեցին նորանոր տեսակների, իհարկե համընդհանուր էներգիայի գումարային քանակի պահպանման շրջանակում, եւ այդ միլիարդավոր դարերի ընթացքում «արարիչ» կոչված շինարարի կարիքը (անհրաժեշտությունը) չզգացվեց: Չզգացվեց նաեւ «աստվածների», «Եհովաների» եւ նրանց երկրային «սրբազան ավազակների» ծառայության կարիքը, երբ ինքնակատարելագործման հունով ջրի կաթիլից կենսաբանական բջիջը կառուցվեց, ապա բջիջների համակեցությունից մարդ արարածը ծնվեց, գերկատարյալ համայնքային կյանքով ապրող մրջյունային քաղաքակրթությունը ստեղծվեց, որոնցից մարդկությունը սովորելու շատ բաներ ունի: Մրջյունները գոյատեւում են կատարյալ օրենքների եւ օրինապահության շրջանակներում, ու նրանց բանականության աստիճանը բնավ չի զիջում մարդկային բանականությանը: Նրանք բակտերիաների տեսակներ են խնամում` սեփական կարիքները հոգալու համար եւ տրամաբանության այլ չափանիշներին համապատասխանող գործողություններ կատարում:
Այսպիսով, բնության գործող օրենքներն, իրենց կիրառման տիրույթներով հանդերձ, ինչ-որ մեկը («արարիչը») չի հնարել: Դրանք մատերիայի առանձին տարրերի միջեւ համակեցության պահանջներից բխող էներգետիկ առումով օպտիմալ գործելաոճեր են:

Հրաչյա Բախշյան, ք. Աշտարակ Ֆիզ-մաթ գիտությունների թեկնածու

Մտորումներիս քարավանն անդարձ, Պատմության ծալքերը ձգեցին ինձ,
Որտեղ մտքերիս կծիկը հանկարծ,Տիեզերաշինության հետքերով գնաց:

Հ. Գ. – Էնկի- Հայկ – Խալդյան տոմարի 4500-ամյա տարեդարձի առթիվ նվիրում եմ Հայ Արիների Միաբանության զարթոնք վերածննդին – Երևան 2006 /Բ. Հ. Տ. 4498 /թ.

«Հայ Արիներ» Թիվ 76, 77, օգոստոս, սեպտեմբեր, 2006թ.

Կեռ Խաչ

June 29, 2011

Կեռ Խաչ

Անցյալ դարի 90-ական թվականներին Լամբախի բենեդիկտյան վանքի դպրոցի աշակերտ Ադոլֆ Հիտլերը ամեն օր ներս էր մտնում վանքի կեռխաչով զարդարված դարպասով: Ապագա կեռխաչյան պետության ստեղծողի ուսման տարիներն անցան բարեբախտության ու բարեկեցության այդ հին արեւելյան խորհրդանշանի ներքո: Սանսկրիտում «սվաստիկա» (կեռխաչ) բառը բաղկացած է երկու արմատներից` «բարիք», «բարիքի հետ կապված» եւ «լինել» կամ «կազմվել», այսինքն «բարեկեցություն», «բարեհաջողություն»: Բառի մեկ ուրիշ բացատրությամբ` «սու»` արեգակնային թռչուն եւ «աստիկա»` տարվա ժամանակների աստվածություն: Հնադարյան արեւապաշտության նշանը լինելով ամենահնագույն նշաններից մեկը՝ ցույց է տալիս Արեւի պտույտը երկրի շուրջը եւ տարվա չորս եղանակները: Ունի քառաբընույթ իմաստ եւ արտահայտում է աշխարհի չորս կողմերի գաղափարը: Առանցքակենտրոն նշան է: Երկու` ժամացույցի սլաքի եւ հակառակ ուղղություններով պտտվելն ունի գաղափարական իմաստ: Ին-յանի նման երկակի նշան է` ժամացույցի ուղղությամբ պտույտը ներկայացնում է արական էներգիան, հակառակը` իգական էներգիան: Հին հնդկական բնագրերում տարբերակվում են արական ու իգական կեռխաչերը: Արտահայտում է նաեւ երկու արական եւ երկու իգական աստվածություններ: Ունի բարոյական բնութագիր` արեւի ուղղությամբ պտույտը բարի է, արեւին հակառակը` չար: Որպես հաջողության նշան արտահայտվում է խաչի տեսքով` անկյունավոր կամ օվալաձեւ (ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ) ծռված ծայրերով: Նշանակում է համախմբում, էներգիաների «պարուրակում», ֆիզիկական ուժերի հոսքի կասեցում ցածրագույն ուժերին ղեկավարելու համար: Աջակողմյան կեռխաչը ընկալվում է որպես մատերիային տիրապետելու եւ էներգիային ղեկավարելու նշան (ինչպես յոգայի մոտ` մարմնի անշարժ պահելը, ցածրագույն էներգիաների «պարուրակումը» հնարավորություն է տալիս բարձրագույն էներգիաների արձակում): Ձախակողմյան կեռխաչը, ընդհակառակը, նշանակում է՝ արձակել ֆիզիկական ու բնազդային ուժերը եւ արգելակներ առաջացնել բարձրագույն ուժերն անցնելու համար: Պտտման նման ուղղության պարագայում առավել գերակայում է մեխանիկական, երկրային հատկանիշը, որի դեպքում բացառվում է մատերիայի մեջ եղած հզորության օգտագործումը: Ժամացույցի հակառակ ուղղության կեռխաչը նաեւ սեւ մոգության եւ բացասական էներգիայի խորհրդանիշ է: Ըստ Գենոնի, կարեւորը խորհրդանիշի պտույտն է իր կենտրոնի շուրջը, իսկ պտտման ուղղության նկատմամբ վերաբերմունքը բացահայտում է խորհրդանշական մտածելակերպի երկակիության սկզբունքը: Ռենե Գենոնը կարծում է, որ այդ հնադարյան խորհրդանիշերից ամենահներից մեկը պատկանում է նախասկզբնական ավանդությանը եւ նրանում տեսնում է ««հորիզոնական խաչի» ամենից ապշեցուցիչ ձեւը` «բեւեռի նշանը»: Քեբալիստական ավանդույթներում կեռխաչը կապվում է Սողոմոնի կնիքի հետ, որն իր կենտրոնում պարունակում է ոգեղեն կյանքի սերմը: Կեռխաչի պտտական շարժումը համադրվում է Սողոմոնի կնիքի պտտական շարժման հետ: Նյու-Յորքյան աստվածաբանական ընկերության խորհրդանշանում կեռխաչն ու Սողոմոնի կնիքը պարփակված են մի շրջանի մեջ, որը ձեվավորված է իր պոչը կծող օձից, ընդ որում, կեռխաչը տեղադրված է Սողոմոնի կնիքի վերին ճառագայթի վրա, որը ցույց է տալիս ներքինի եւ արտաքինի միջեւ եղած հարաբերակցությունը: Որպես արեւապաշտության նշան, կեռխաչը կյանքի եւ լույսի խորհրդանիշ է: Ընկալվում է որպես կենդանակերպության ոչ լրիվ շրջան կամ որպես կյանքի անիվ: Երբեմն նույնացվում է արեւի մեկ ուրիշ նշանի հետ` շրջանի մեջ խաչ, որտեղ խաչը արեւի օրական շարժման նշանն է: Որպես արեւի խորհրդանիշ հայտնի է հնադարյան գալարաձեւ կեռխաչը` ոչխարի խորհրդանշանով: Պտտման, անընդհատ շարժման խորհրդանիշ է, որն արտահայտում է արեւային բոլորաշրջանի կամ երկրի` իր առանցքի շուրջը պտույտի անփոփոխությունը: Պտտվող խաչ է, որի թիակների ծայրերը ներկայացնում են աշխարհի շարժումը: Բովանդակում է պըտըտման միջոցով քառակուսու իներցիայի հավիտենական հաղթահարման գաղափարը: Հայտնի է նաեւ որպես Տորի զենք կամ լուսակիր (ֆիլֆոտ) անունով, որը եւս ուներ կեռխաչի ձեւ եւ համապատասխանում էր Ջայնի հերմետիկ` ուղղահայաց ծռված ոտքերով «չորսոտանի» խաչին: Համաձայն Բլավատսկայայի` այդ խորհրդապաշտական ու հնագույն գծանկարը «ամբողջ աշխարհում հարգվող ամենահընադարյան եւ ամենասուրբ խորհրդանիշն է: Այն պյութագորյան տետրաքսիսի երկվորյակն է: Վավերացված է հին եգիպտական խորհրդանշանների մեջ: Հատկապես հաճախ հանդիպում է Իրանում: Հայտնի է եղել տարբեր երկրների զարդանախշերում:

Կեռխաչի ամենահին ձեւերից մեկը` փոքրասիականը, աշխարհի չորս կողմերի գաղափարագիր է` պատկերված չորս խաչաձեւ ոլորագծերով պատկերով: Արդեն Ք.ա. VII հազարամյակում Փոքր Ասիայում հայտնի էին սվաստիկային նմանվող պատկերներ` կազմված չորս խաչաձեւ դասավորված ոլորքներով, որոնց կլորացված ծայրերը բոլորաձեւ շարժման նշաններ էին: Հետաքրքիր է հնդկական ու փոքրասիական կեռխաչերի պատկերների համընկնումը (կեռխաչի թեւերի միջեւ եղած կետերը, ծայրերի ատամնավոր հաստացումները): Կեռխաչի այլ վաղ ձեւերը` քառակուսին բուսաձեւ կլորացված ծայրերով, որը երկրի նշանն է, նույնպես ունի փոքրասիական ծագում: Կեռխաչը հասկացվում է որպես չորս հիմնական ուժերի` աշխարհի չորս կողմերի, տարերքների, տարվա ժամանակների եւ տարրերի փոխարկման ալքիմիական գաղափարի խորհրդանիշ:
Կեռխաչի մյուս անվանումը` «Գամմադիոն» նշանակում է, որ այն կազմված է հունական «գամմա» չորս տառերից, որը երկրի աստվածուհի Գեյայի անվան սկզբնատառն է: Դիտվում է ոչ միայն որպես արեւապաշտության, այլ նաեւ որպես երկրի պտղաբերության խորհրդանիշ: Հնդկաստանում ավանդաբար դիտվում է որպես արեւի նշան` կյանքի, լույսի, առատաձեռնության եւ լիության խորհրդանիշ: Սերտորեն կապված է Ագնի աստծո պաշտամունքի հետ: Նրա մասին հիշատակված է «Ռամայանում»: Սրբազան կրակը ստանալու համար նախատեսված փայտե գործիքը պատրաստված է կեռխաչի տեսքով: Այն տափակ դնում են գետնին, իսկ կենտրոնի փոսիկի մեջ դրվում է ձողի ծայրը, որը պտտեցնում են, մինչեւ հայտնվում է կրակը, որով այրում են աստվածային ատրուշանը: Փորագրված է շատ տաճարների, ժայռերի, Հնդկաստանի հին հուշարձանների վրա: Այն նաեւ գաղտնի բուդդայականության խորհրդանշան է: Այդ իմաստով անվանվում է «Սրտի կնիք» եւ, ըստ ավանդության, կնքված է Բուդդայի սրտի վրա: Նրա պատկերը դրոշմվում է սրբացվածների սրտերի վրա նրանց մահվանից հետո: Հայտնի է բուդդայական խաչ անվանումով (իր ձեւով այն հիշեցնում է մալթյան խաչը): Հանդիպում է ամենուրեք, որտեղ կան բուդդայական մշակույթի հետքեր` ժայռերի վրա, տաճարներում, Բուդդայի արձանների եւ աստիճանների վրա: Բուդդայականության հետ թափանցել է Հնդկաստան, Չինաստան, Տիբեթ, Սիամ ու Ճապոնիա: Չինաստանում օգտագործվում է որպես բոլոր աստվածությունների նշան, որոնց երկրպագել են Լոտոսի դպրոցում, նույնը նաեւ Տիբեթում եւ Սիամում: Հին չինական ձեռագրերում այն օգտագործվել է նաեւ այնպիսի հասկացությունների համար, ինչպիսիք են «մարզ», «երկիր»: Հայտնի են կրկնակի պարույրի կեռխաչի ձեւով ծռված երկու փոխհատվող հատվածներ, որն արտահայտում է ին-յանի փոխհարաբերությունների խորհրդանիշը: Ծովային քաղաքակրթություններում կրկնակի պարույրի թեման հակադրությունների մեջ եղած հարաբերությունների արտահայտություն է` Վերին ու Ներքին ջրերի նշան, ինչպես նաեւ նշանակել է կյանքի կայացման գործընթացը: Լայնորեն օգտագործվում է ջայնիստների եւ Վիշնույի հետեւորդների կողմից: Ջայնիզմում կեռխաչի չորս թեւերը ներկայացնում է գոյության չորս մակարդակները: Բուդդայական կեռխաչերից մեկի վրա խաչի յուրաքանչյուր թեւը վերջանում է եռանկյունով, որը ցույց է տալիս նվազող լուսնի շարժման ուղղությունը եւ աղեղի վերածումը, որի մեջ, որպես նավակի, տեղադրված է արեւը: Այդ նշանը խորհրդապաշտական սայլի նշան է, արարչական քառանիվ, որը կոչվում է նաեւ Տորի մուրճ: Նմանատիպ խաչ գտել է նաեւ Շլիմանը Տրոյայի պեղումների ժամանակ: Արեւելյան Եվրոպայում, Արեւմտյան Սիբիրում, Միջին Ասիայում եւ Կովկասում հանդիպում է Ք.ա. II-I հազարամյակներից: Արեւմտյան Եվրոպայում հայտնի էր կելտերին: Պատկերվել է նախաքրիստոնեական հռոմեական խճանկարներում եւ Կիպրոսի ու Կրետեի դրամների վրա: Հայտնի է հին-կրետական կլորացված կեռխաչը` բուսական տարրերով: Մալթյան խաչը` կեռխաչի ձեւով, կենտրոնից դուրս եկող եռանկյունիներով ունի փյունիկյան ծագում: Հայտնի է եղել նաեւ էտրուսկներին: Հին քրիստոնեության մեջ կեռխաչը հայտնի է եղել որպես գամմայից ստացված կեռխաչ: Համաձայն Գենոնի, մինչեւ միջնադարի վերջը եղել է Քրիստոսի խորհրդանշաններից մեկը: Ըստ Օսսենդովսկու, Չինգիզ խանը աջ թեւին կրել է կեռխաչ պատկերող ապարանջան, որի կենտրոնում ամրացված է եղել մի հոյակապ սուտակ` արեւի քարը: Այդ ապարանջանը Օսսենդովսկին տեսել է մոնղոլական փոխարքայի թեւին: Ներկայումս այդ մոգական խորհրդանշանը հայտնի է գլխավորապես Հնդկաստանում եւ Կենտրոնական ու Արեւելյան Ասիայում: Եվրոպայում 1869 թվականին անգլիացի աստղագուշակ Ռիչարդ Մորրիսոնը կազմակերպել է Կեռխաչի Միաբանությունը: Կեռխաչը զարդարել է Ռադյարդ Կեպլինգի գրքերի առաջին հրատարակությունները: Ձախակողմյան կեռխաչը XX դարում քաղաքականացվել է Երրորդ Ռեյխի կարճատեւ տիրապետության ժամանակ:

Հեղինակներ. Վ.Անդրեեվա, Ա. Ռովներ
Թարգմանեց Էդմոն Խուրշուդյանը
/քաղված համացանցից/

«Հայ Արիներ» Թիվ 76, 77, օգոստոս, սեպտեմբեր, 2006թ.

«Ի՛մ իրավունքը» թերթի խմբագրությանը

June 29, 2011

«Ի՛մ իրավունքը» թերթի խմբագրությանը

Հայ-Արիները Դեմ Են Ոչ Թե Հեթանոսությանը, Այլ՝ Բոլո’ր Կռապաշտական Դրսեվորումներին

Ի պատասխան «Արիացիներն ընդդեմ հեթանոսության» հոդվածի

Ողջունելի է թերթի նախաձեռնությունը՝ դիակիզման օրենքի շուրջ բանավիճային մթնոլորտ ձևավորելու, տարակարծությունները հարգելու, պարզաբանելու առումով: Երկու տարբեր տեսակետների համատեղ ներկայացումը թերթի 31.03.2006թ.-ի թողարկման մեջ նույնպես ողջունելի է:

Վստահեցնում եմ (առավելապես «Արիացիներն ընդդեմ հեթանոսության» հոդվածի հեղինակ Արմինե Մելքոնյանին), որ և’ Հայ Արիական Միաբանության Գերագույն Խորհուրդը, և’ «Արորդիների Ուխտ»-ի Քրմական Խորհուրդը հանգամանալից ուսումնասիրել են Հայոց պատմության, հատկապես մինչքրիստոնեական ու նախահեթանոսական ժամանակների փաստագրական «պատառիկները», նաև՝ շումերական, աքքադական, պարսկական, հունական, հրեական, հնդկական (վեդայական) և այլ աղբյուրներից մեզ հասած պատմա-գիտական աշխատությունները: Ունենք լուրջ գիտնականներ (Ա. Մովսիսյան, Ա. Տերյան, Ա. Պետրոսյան, Պ. Հերունի, Ս. Այվազյան, Գ. Կարապետյան, Ա. Վարպետյան, Հ. Ներսիսյան և այլք), ովքեր արդեն տպագրել են տասնյակ պատմա-գիտական գրքեր՝ վկայելով ու հիմնավորելով այդ նյութերը: Այս հայագիտական աշխատություններում Հայոց պատմությունը ներկայացված է 10-12 հազար տարվա վաղեմությունից, որոշներում՝ մինչև 40 հազար տարվա… Խոսքը Հայոց պատմության մասին է, ոչ՝ ծագումնաբանության, որի մասին հստակորեն դեռ վաղ է խոսել: Մեր աշխարահռչակ ազգակից, աստղաֆիզիկոս Վ. Համբարձումյանը տիեզերագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզել է, որ Երկիր մոլորակը 5-10 մլրդ տարեկան է, իսկ աշխարհի հնագույն գրավոր աղբյուրներից վեդաներում մարդկության ծագման կամ գոյության մասին արձանագրված փաստերն ունեն ավելի քան 2 միլիարդ տարվա վաղեմություն… Այնպես որ, 10 հազար կամ 100 հազար տարվա պատմություն ունենալու բանավեճերն ու գիտական եզրակացությունները դեռ բազմիցս սրբագրվելու են՝ բացահայտելով շատ խորիմաստ խորհուրդներ…

Հիմա անդրադառնամ բուն թեմային: Վերոհիշյալ հոդվածում նշված է, թե դիակիզման մասին մեր մոտեցումներում առկա են հինդուիստական և բուդդայական տարրեր: Դատողություններ են արված հոգու աննյութ, ոչ հրե լինելու, մահվանից հետո ազատագրման պահի և երկրային կյանքում նրա շարունակականության մասին: Հոդվածագիրը պնդում է նաև, թե հեթանոս հայերն ու նրանց առաջնորդները թաղվել են հողում և չեն այրվել, որպես օրինակ բերվում են Արա Գեղեցիկի ու Արտաշես թագավորի թաղման պատմությունները: Հարգելի Ա. Մելքոնյանը կարևորում է նաև այն հանգամանքը, որ Հայոց զորության աստված «Վահագնի ծնունդը» սերնդեսերունդ փոխանցվել է քրիստոնյա հեղինակ (հետաքրքիր է, որ ոչ թե հայ, այլ՝ քրիստոնյա) Մ. Խորենացու կողմից: Հոդվածն ավարտվում է այն համոզմամբ, որ հեթանոս հայերը չեն ունեցել դիակիզման սովորույթ, և նըրանց հարազատ է եղել «հող էիր՝ հող դարձիրը», ուստի մեր քրիստոնյա քույրիկը անիրավացիորեն զայրանում է, որ մենք՝ հայ-արիականներս բռնանում ենք հայ հեթանոսների պատկերացումների ու հավատալիքների վրա… (՞): Այսինքն՝ հայ-արիներն ու հեթանոս քրմերը դե՞մ են իրենք իրենց, թե՞ կարծիք կա, որ մենք անտեղյակ, ծայրահեղական հեթանոսներ ենք… Հերիք չէ Հայոց առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսը հանդես է գալիս որպես ամենայն հայոց կաթողիկոս, ստացվում է նաև՝ արիադավանների՝ հեթանոսների (՞), ովքեր հայությունը կազմողների մի մասն են, հիմա էլ մեզ՝ հեթանոսներիս (հեթանոս-էթնոս-ազգ)՝ ազգայիններիս փորձում են զրկել մեր անունից հանդես գալու պարզ իրավունքից… Մի քիչ հակաքրիստոնեական չէ՞:

Պատասխանենք առաջին հարցադրումից սկսյալ: Պատմությունից են հայտնի Հայկական լեռնաշխարհից՝ Հայերի բնօրրանից՝ Արիական ոստանից, երեք հզորագույն ԱՐԻԱԿԱՆ արշավանքները: Դրանք եղել են Հնդկաստանի, Եվրոպայի և Եգիպտոսի ուղղություններով, վերջինս հայտնի է նաև որպես հիքսոսների արշավանք: Առաջին ուղղության վկայությունները պահպանվել են վեդայական աղբյուրներում (հայաների, նաիրների, արիների-արիաների մասին), երկրորդ ուղղությանը՝ հունական, գերմանական, բրիտանական և այլ աղբյուրներում (արմենների, արմինների, արիմանների (արի մարդկանց) մասին), երրորդ ուղղությանը՝ եգիպտական, հրեական և այլ աղբյուրներում (հայքսոսների-հիքսոսների-հյուքսոսների, հյուսիսի ժողովրդի մասին): Շումերական և հնագույն այլ դյուցազներգություններում Արարատյան երկիրը՝ Հայք-Հայաստանը համարվում է «Սրբազան օրենքների երկիր», «Աստծո և մարդկանց հավիտենական ուխտի երկիր», «Մարդկության փրկության երկիր»և այլն: Չցանկանալով այս փոքր հոդվածում մանրամասնել պատմական ծավալուն փաստերը (անհրաժեշտության դեպքում կարող ենք)՝ միայն նշեմ, որ Հայ-Արիական հավատքը հայերի ծագման պես այնքան հին է, որ մեր հավատքի համեմատությունը հինդուիստական կամ բուդդայական հավատքների հետ… մեղմ ասած զարմանալի է: Այ, հակառակը կարող է լինել, քանզի հզոր ՀԱՅ-ԱՐԻԱԿԱՆ հավատքի՝ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳԻ փլուզումից հետո, Արիական ծագմամբ տարբեր ազգեր ստեղծեցին իրենց ազգային հավատքները՝ հենվելով ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳԻ հիմնարար սկզբունքներին, այդ թվում՝ հայոց արիադավանությունը՝ հեթանոսությունը:

Ես ավելի շատ հիմքեր ունեմ քրիստոնեական հավատքի առանցք հանդիսացող, հրեական ընտրյալությամբ համեմված «Հին կտակարանը» և այնտեղ որպես միակ աստված արձանագրված Եհովայի հարցը մեզանում համեմատելու հուդդայականության հետ, ինչը կարծես թե հոդվածագըրին ամենևին չի էլ հուզում, թե որ աստծուն ենք պաշտում և որ ազգն է այդ աստծո ընտրյալը… Այո’, Եհովայի ընտրյալ ազգը հրեաներն են, քանզի դա նրանց աստվածն է, մեր աստվածներին մենք մեր պատմության ու տաճարների հետ այրել ու հիմնահատակ ոչնչացրել ենք քրիստոնեացման «խաչակրաց» ավերիչ կեցվածքով: Եվ հիմա էլ, ո՜վ քեզ մխիթարանք, պատմահայր Մովսեսը մեզ է փոխանցել «Վահագնի ծնունդը», իսկ ո՞վ է ոչնչացրել մեր ծագման վկայագիրը, տասնյակ հազարամյակների քրմական մատյանները, գիտե՞ հարգելի Ա. Մելքոնյանը… նրան մենք Գրիգոր «լուսավորիչ» ենք ասում, ով խավարեցրեց մեր հազարամյակների պատմության լույսը: Արևապաշտությունը՝ Ար(ա)-Արև Արիական Աստծո պաշտամունքը փոխելով լուսնապաշտությամբ՝ սեմական Եհովա աստծո պաշտությամբ… մենք մոռացե՞լ ենք, որ Արարիչն Արարեց Արարածին Արարատում և այդ Արիածին Արարածը Արիացին էր՝ Արի Մանը (Արի Մարդը)՝ Արմանը կամ Արմենը… Ուստի մեր սրբավայրը ոչ թե Երուսաղեմն է կամ Սիոնը, այլ՝ Հայոց Արարատյան լեռնաշխարհը:

Հայոց Աստված Վահագնը հրե ծնունդ է, և նրա ծննդին «…Ընդ եղեգան փող ծուխ ելաներ, ընդ եղեգան փող բոց ելաներ… նա հուր հեր ուներ, ապա թե բոց մորուս, եւ աչքունքն էին արեգակունք:», նա Արարչական-Արիական ծագում ունի և ոչ սեմական, նա հողածին չէ՝ ինչպես Ադամը: Հայ Աստվածների արարողը Հայր (հայ(հայըր-բարձր(յալ), հնդարիական լեզու)) Արան է և ոչ հրեա Եհովան, այս ամենին կարելի է տեղեկանալ՝ ծանոթանալով «Արարատյան դիցաբանության» հետ, կամ՝ Հայ-Արիների Աստվածաշնչի՝ «Ուխտագրքի»: Հայ Աստվածների մեջ չկա չարի աստված, իսկ Եհովան ամեն առիթով սարսափեցնում ու պատժում է մարդկանց, դրդում խաբեության ու խարդախության: Ադամն ու Եվան խստագույնս պատժվում են՝ իմաստության ծառից միրգ ուտելու համար և վտարվում են դրախտից, իսկ Հայ Աստվածները սիրո, դպրության, իմաստնության, հյուրընկալության և այլ բարիքների պտուղներ են պարգևում մարդկանց: Տարբերությունները հսկայական են… Նույնիսկ քրիստոնեական «Բիբլիան» վկայում է, որ եղել են Աստծո որդիներ ու մարդկանց որդիներ (հրե և հողե որդիներ). «(Ծննդոց, գլ. Զ) – Եւ եղաւ երբոր մարդիկ սկսեցին շատանալ երկրի վերայ, եւ աղջկերք ծնեցին իրանց. Աստուծոյ որդիքը տեսնելով մարդկանց աղջկերանցը, որ գեղեցիկ էին, ամեն իրանց հավանածներիցը իրանց համար կանայք էին առնում: Եւ Եհովան ասաց. իմ հոգին մարդի վերայ միշտ չ’մնայ, այն պատճառով որ նա մարմին է. այլ նորա օրերը հարիւր քսան տարի լինին: Եւ հսկաները կային այն օրերը երկրի վերայ. եվ այնուհետեւ էլ որ բոլոր Աստուծոյ որդիքը մարդկանց աղջկերանց մօտ էին մըտնում, եւ նորանք նորանց համար ծնում էին. նորանք այն զօրաւորներն էին, որ վաղուց անուանի մարդիկ էին: Եւ Եհովան տեսաւ որ շատացել էր մարդկանց չարութիւնը երկրի վերայ, եւ նորանց սրտի խորհուրդների գաղափարները չար էին ամեն օր. Այն ժամանակ Եհովան զղջաց, որ երկրի վերայ մարդ ստեղծեց, եւ իր սրտի մեջ տրտմեց: Եւ Եհովան ասեց. Երկրի երեսիցը ջնջեմ մարդը որ ստեղծեցի, մարդից մինչեւ անասունը, մինչեւ սողունը եւ մինչեւ երկնքի թռչունը, որովհետեւ զղջում եմ որ նորանց ստեղծել եմ: Բայց Նոյը Եհովայի առաջին շնորհք գտաւ…»:

Չկան որևէ հնագույն հայ թագավորի կամ նախնյաց գերեզմանոցներ, որոնք մի քանի հազարամյակների պատմություն ունենան, իսկ որոնք էլ կան հուշերում, դրանք այն ժամանակներին են պատկանում, երբ հայկական հեթանոսությունը որդեգրեց կռապաշտական տարրեր, որը հիմա «պատել» է բոլոր կրոններին, նաև քրիստոնեությանը (պաշտամունքի առարկա են դարձել Հիսուսի ու Մարիամի նկարներն ու արձանիկները, զարդատեսակները): Հեթանոսություն որոշակիորեն մուտք գործեց նաև հելլենիստական «սրբազան պոռնկությունը», բայց դա որևէ կապ չունի Հայ-Արիականության հետ, իսկ այդ ժամանակների թաղումներում կենցաղային պարագաների կամ ռազմական հանդերձանքի թաղումը մահացածի հետ՝ նույնպես կռապաշտական դրսևորումներ են: Հաճախ էլ պարսկական զրադաշտականությունն են նույնացնում հայկական հեթանոսության հետ:

Մեծ շփոթ են առաջացնում հատկապես Հայոց գահի խառնարյուն թագավորների հավատամքային ու ծիսական համադրումները, որոնք բացի հայկականից ներառել են հելլենիստական, հռոմեական կամ հրեական ծիսատարրեր: Շփոթ է առաջացնում նաև հետևյալ հանգամանքը. երբ մահացածի մասունքները հանձնվել են բնության չորս տարրերին (հուրին, օդին, հողին, ջրին). որոշ դեպքերում հողին հանձնման արարողության այդ հատվածը ընկալվում է իբրեւ «հողեղեն» թաղում, մինչդեռ իրականում այդպես չէ: Ինչ վերաբերում է Արա Գեղեցիկի պարագային, ապա սեմիտական տառփուհի Շամիրամը Արային տիրելու համար ոչ միայն նրա կյանքը ձևախեղեց, այլև՝ մահը…

Հայ Աստվածները հեռացող-վերադարձող Աստվածներ են, ի հակառակ սեմական մեռնող-հառնող Աստվածների: Քըրիստոսը մեռավ և հարություն առավ ի մեռելոց, իսկ ԱՍՏՎԱԾ չի կարող մեռնել (Արա Գեղեցիկի մեռնող-հառնող սեմական մեկնաբանությունը սին է)… Մեր Աստվածները Փոքր Մհերի պես հեռացել ու փակվել են «քարայրում» և պիտի դուրս գան, երբ մեր հոգիներում կանչենք, հավատանք նրանց: Ի տարբերություն Եհովայի, Կրիշնայի և այլոց, Հայ Աստվածները մեզ չեն սպառնում ու պատժում նույնիսկ մեր հոգիներից «արտաքսված» լինելու դեպքում, քանզի (Բ)Արի են՝ ոգեղեն հուր-եթերային…

Ինչ վերաբերում է հոգու հավերժության գաղափարին, ապա այո’, հոգին աստվածային լույս է, որն ազատագրվում է մեռածի մարմնից՝ կրկին հավերժական ընթացքին միանալու համար: Թե տղամարդու, թե կնոջ հոգին նույն ակունքի ծնունդն են և սնվում են տիեզերական հրից՝ ԱրԷգԱկ-ից, արական ու (է)իգական ակունքից, և «հուր էիր՝ հուր դարձիր»-ը Հայ-Արիական սրբազան «պարտավորություն» է:

Արմեն Ավետիսյան
Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ

Հույները հեռանում են Քրիստոսից եւ վերադառնում Զեւսին ու Ապոլոնին

June 29, 2011

Հույները հեռանում են Քրիստոսից եւ վերադառնում Զեւսին ու Ապոլոնին

2006թ. հունիսի 25-ին Հունաստանում պաշտոնապես թույլատրվել է «Էլինեյս» (հելլեններ) կազմակերպության գործունեությունը, որի անդամները հին կրոնի հետեւորդներ են: Այս նորությունը շատ հելլեններ ընդունեցին ոչ առանց հակակղերական չարախնդության: Դեռ շատ վաղուց Հունաստանի հզոր ուղղափառ եկեղեցին բոլոր միջոցները գործի էր դրել, որպեսզի այդ կառույցի ստեղծումը թույլ չտա: Բայցկես հազարամյակ հետո նրա ճանապարհին կրկին կանգնեց հեթանոսական մրցակիցը:

Դեռ 2005թ. հոկտեմբերին հույն-հելլենների Սրբազան միությունը դիմել էր Աթենքի շրջանային դատարան՝ գրանցվելու համար: Դատարանը ոչ մի վատ բան չտեսավ նրանց նպատակում՝ «բնության հետ ներդաշնակ ապրել», «հարգել նախնիներին», այնպես որ տարեսկզբին միությունը գրանցվեց իբրեւ կրոնական կազմակերպություն:

Սրա անդամները, պաշտոնապես, լիովին կարող են իրենց նվիրել «Օլիմպոսի 12 աստվածների, նաեւ հին այլ աստվածների, հերոսների եւ փառավոր նախնիների պաշտամունքի ծառայությանը»: Պաշտամունքը պիտի ուղղորդվի «հին ավանդույթների հաշվառմամբ»՝ այդ նպատակով հատուկ հատկացված տաճարներում, իսկ իշխանությունների համաձայնության պարագայում՝ նաեւ «հին հույների համար սրբազան վայրերում»: (Շատերն «Էլինեյս»-ի գրանցումն իբրեւ հաղթանակ ընկալեցին, ոմանք էլ դա պետության՝ «Հունաստանի հելլենիզացիայի շարժումը» վերահսկելու փորձ համարեցին:)

Հելլենների կազմակերպության նախագահը՝ քրմուհի Դորետա Պեպան համաձայն չէ այն կարծիքին, թե խոսքը «կրոնական խեղկատակության» մասին է. հին փիլիսոփայությունն ու կրոնը նա դիտարկում է իբրեւ բնությունը կործանելու եւ անհատին ստրկացնելու դեմ պայքարի միջոց: Իսկ արատները «աշխարհը սիոնիստա-քրիստոնեական հայացքով դիտարկելու արդյունք են»: …Քրմուհին Ապոլոնի պատվին ծիսակարգն արդեն արել է եւ, ի դեպ, լրագրողներին արգելվել է լուսաբանել այդ իրադարձությունը: Քրմուհին պատմել է, որ ինքն արդեն «կնքել» է մի քանի երեխաների՝ հնագույն ավանդույթների համաձայն: Քաղաքային իշխանությունները աջակցել են դրան: Կրոնական պատկանելության մասին սյունակում գրվել է՝ հույն հին հավատքի:

Հին հավատքի շատ հետեւորդներ սեփական տանը Զեւսին են խոնարհվում: Չնայած շատերը դեռ վախենում են դա բացահայտ անել: Քանզի Հունաստանում պետությունն ու եկեղեցին միմյանց կապված են: Օրինակ, կաթոլիկների կամ մուսուլմանների համար բարդ է պաշտոնեական սանդղակով բարձրանալը: Էլ ինչ ասես հեթանոսական հավատքին նվիրվածների մասին: Տարածված է այն տեսակետը, թե իսկական հույնը պետք է ուղղափառ քրիստոնյա լինի:

Չնայած հիմա ամեն ինչ փոխվել կարող է: Հիշեցնենք, որ այս տարվա մարտին Հունաստանի առաջին ատյանի դատարանը ոչ մի վատ բան չի տեսել այն բանում, որ ոմանք ուզում են «պաշտել օլիմպիական 12 աստվածներին»: Սակայն, «Էլինեյս»-ի անդամները համաձայն չեն, որ իրենց կռապաշտներ անվանեն. «Մենք պարզապես ուզում ենք ազատ պաշտել այն աստվածներին, որոնց պաշտել են մեր նախնիները»,- հայտարարել են նրանք…

Կրճատումներով լրաքաղը՝ համացանցից
Ռուսերենից թարգմանությունը՝
Արմենուհի Մելքոնյանի

«Հայ Արիներ» Թիվ 74, 75, հունիս, հուլիս, 2006թ.

Հայոց Սրբազան Տոմարը Գիշերահավասարի Եվ Արեվադարձի Օրերի Խորհուրդը

June 29, 2011

Հայոց Սրբազան Տոմարը Գիշերահավասարի Եվ Արեվադարձի Օրերի Խորհուրդը

Արևապաշտական քաղաքակրթության բնօրրան հանդիսացող Հայկական լեռնաշխարհում ժամանակի հաշվումների համար հնուց ի վեր հայ արիները՝ արևորդիները, օգտագործել են Սրբազան արեգակնային տոմարը: Հայկ նահապետի հեղինակությանը վերագրվող այդ տոմարը վաղնջական ժամանակներից մնացած պատմամշակութային մի մեծարժեք խոսուն կոթող է, որի ուսումնասիրության արդյունքում հաջողվել է բացահայտել և վերականգնել հայոց Կենաց ծառի աստվածապաշտական համակարգը: Գիտության ամենատարբեր բնագավառներից հայտնի փաստացի տվյալների հավաքագրմամբ և համատեղ քննությամբ հաստատվել է, որ հայոց ավանդությունում ծիրանենին խորհրդանշում է առասպելական Կենաց ծառը և միաժամանակ ազգածին տոտեմի դեր է կատարում: Պարզվել է, որ միայն ծիրանն (հայկական ոսկե խնձորն) է բավարարում Կենաց պտղի ավանդական խորհրդանիշին ներկայացվող բոլոր պահանջներին:

Գիտականորեն բացահայտվել է Հայոց արեգակնային անշարժ (Սրբազան) տոմարի հնագույն ամսակարգը (տարեսկիզբն ու ամիսների հաջորդականությունը) և ամիսների օրակարգի հիմքում դրված աստղաբանական օրինաչափությունները, որը հնարավորություն է տվել ժամանակային և խորհրդանշական առումով որոշակիորեն ճշգրտելու` վերականգնելու մեր ազգային տոներն ու ծեսերը տարվա կենաց պարբերաշրջանում:

Արեգակնային տոմարում Կենաց ծառի աստվածապաշտական համակարգի առկայության բացահայտմամբ վերջնականապես գիտականորեն որոշակիացել է պատմությունից հայտնի այն իրողությունը, որ “Հավիտենական սրբության, օրհնության և անմեղության խորհրդանիշ Կենաց ծառի պաշտամունքը Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության մեջ տարածված է եղել վաղ ժամանակներից”1:

Հաստատվել է վարդապետ Հովհաննես Իմաստասերի վկայությունն այն մասին, որ մեր նախնիք Աբրահամից, Մովսեսից շատ առաջ ունեցել են աստվածատուր ճշմարիտ հավատք, գիր ու արեգակնային տոմար2: Չնայած Արևն ու Կենաց ծառը` Ծիրանենին, որպես Աստծո հնագույն խորհրդանիշներ առկա են հայ մարդու լեզվամտածողությունում և հավատալիքներում, այնուամենայնիվ նրանց նախնական խորհուրդն ու իմաստը ներկայումս հնարավոր է ճիշտ հասկանալ միայն բացահայտված աստվածապաշտական տոների տոմարական համակարգի մեջ: Այդ առումով հատկապես շատ կարևոր է գիշերահավասարի և արևադարձի օրերի կենսական նշանակության և տոմարական խորհրդի ներկա պարզաբանումը:

Աստղագիտությունից հայտնի է, որ Արեգակի թվացող տարեկան շարժումը խավարածրով իրականում հետևանք է Արեգակի շուրջ Երկրի տարեպտույտի (տես նկ. 1):

Երբ Արեգակը Երկրի տարեպտույտի ընթացքում գտնվում է խավարածրի ու երկնային հասարակածի հատման կետերում, գիշերվա ու ցերեկվա տևողությունները Երկրի վրա բոլոր վայրերում լինում են իրար հավասար: Օրահավասարի այն կետը, ուր Արեգակը ներկայումս հիմնականում լինում է մարտի 21-ին և անցնում է երկնոլորտի հարավային կիսագնդից հյուսիսային կիսագունդ, կոչվում է գարնանային գիշերահավասարի կամ օրահավասարի կետ: Այն նշանակվում է Խոյ համաստեղության Y նշանով և սովորաբար աստղագիտական հաշվարկներում ընդունվում է որպես կոորդինատների սկզբնակետ: Խավարածրի ու հասարակածի հատման մյուս` աշնանային գիշերահավասարի կետում Արեգակը լինում է սեպտեմբերի 23-ին: Այդ կետը նշանակվում է Կշեռք համաստեղության նշանով: Գիշերահավասարի օրերին ցերեկվա և գիշերվա սահմանն անցնում է Երկրի երկու բևեռներով, իսկ արևածագը տեղի է ունենում ճշգրիտ արևելքում: Երկրի տարեպտույտում արևադարձի օրերը նույնպես երկուսն են, երբ ամառը հունիսի 22-ին Արեգակի կեսօրյա բարձրությունը հորիզոնում առավելագույն է, և ձմեռը դեկտեմբերի 22-ին, երբ այդ բաձրությունը հորիզոնում նվազագույն է:

Այժմ անդրադառնանք Նավասարդի 1-ը (որպես հայոց ամանոր և տարեգլուխ) գիշերահավասարի կամ արևադարձի օր լինելու խնդրին, քանզի տոմարագետներից ոմանք համոզմունք են հայտնել այդ մասին: Օրինակ, Էդ. Աղայանը “Ակնարկներ հայոց տոմարների պատմության” ուսումնասիրությունում այդ կապակցությամբ նշում է. “Դյուլորիեն բերում է մեր բազմաթիվ մատենագիրների վկայություններն այն մասին, որ հայոց Նավասարդը համապատասխանում է պարսից նովրուզին (հին պարսկական տարվա առաջին ամսվան)3, ինչպես և մեր միջնադարյան տոմարագիտական վկայությունները տարեմուտի մասին, և եզրակացնում, թե հայոց տարեմուտը՝ Նավասարդ ամսի 1-ը եղել է գարնանային (մարտյան) գիշերահավասարի օրը”4: Իսկ Գրիգոր Բրուտյանը “Օրացոյց հայոց”-ում նշագրում է, որ “Հայոց Նաւասարդի տօնը եղել է ամառային արեւադարձին, եւ տօնակատարութիւնն էլ սկսուել է արեւադաձից 7 օր առաջ, Հայկի աստղի արեգակնային ամբարձումով (արդի օրացոյցով՝ Յունիսի 14-ին)”5: Ըստ նրա “Հայոց գլխավոր տօնը (Նոր Տարին) ամառնամուտի շրջանում դնելը հաստատւում է բազմաթիվ ազգագրական և այլ տուեալներով, ինչը չենք կարող կրկնել աշնանը, գարնանը եւ ձմռանը Նաւասարդ տօնելու մասին: Այնպէս որ, աշնանը, ձմռանը եւ գարնանը Նաւասարդ տօնելու մասին եղած սակաւ տուեալները կարող ենք սեպել լիովին բացատրելի` օտար փոխառութիւններով, եւ դրանց գոյութիւնը բնաւ չի խանգարում մեր եզրակացութեանը, որ Հայոց Նաւասարդի տօնը եղել է ամառային արեւադարձի շրջանում”6:

Այս երկու իրարամերժ համոզմունքներից զատ բոլորիս հայտնի է նաև լայն տարածում ստացած այն կարծիքը, որ Նավասարդի 1-ը, որպես հայոց ամանոր և տարեգլուխ, համապատասխանում է օգոստոսի 11-ին: Վերջինիս հետ կապված տոմարագիտությունից հայտնի է, որ միայն Սարկավագադիր7 անշարժ տոմարում է առկա հայոց Նավասարդի 1= հուլյան օգոստոսի 11 (նոր տոմարով Օգոստոսի 24) համապատասխանությունը: Այսինքն` հայոց Նավասարդի 1=գրիգորյան (նոր) տոմարով օգոստոսի 11 համապատասխանությունը թյուրիմացության արդյունք է, որը սկիզբ է առել Ղ.Ալիշանի Սարկավագադիր անշարժ տոմարի տարեմուտի մասին արած մեկնությունից: Նա իր “Յուշիկք Հայրենեաց հայոց” աշխատությունում գրում է.”[Հայերը] ուրիշ հին գիտուն ազգաց պես երկու տարի ունէին, մէկն քաղաքական, միւսն սրբազան՝ որ էր հաստատուն. և անտարակոյս ասոր սկիզբն էր հինգ ամսով մ՛առաջ, արեգ ամսէն սկսելով, որուն անունն կու նշանակէ զարև և կու սկսի բուն արեգակնային ըսուելու վայելուչ օրէն, այսինքն գարնանամուտէն (յ 9-21 մարտի). և ասով այլ Նավասարդի գլուխն կամ քաղաքական տարեմուտն՝ նոյնպես ճիշդ օգոստոսի 11-ին (23-ի) կու հանդիպի”8: Այս առթիվ Էդ.Աղայանը իրավացիորեն նշում է. “Ինչպես մարտի 9/21, այնպես էլ օգոստոսի 11/23 համապատասխանության մեջ առաջինը հուլյան (հին) տոմարով է, երկրորդը գրիգորյան (նոր) տոմարով: Գարնանային գիշերահավասարը, ինչպես հայտնի է, լինում է մարտի 20-21-ին: Եթե ընդունենք, որ հայերի ամանորը օգոստոսի 11-ն է եղել, ապա արեգի 1-ը, որ ըստ Ղ.Ալիշանի, գարնանամուտի օրն է եղել հայոց անշարժ (սրբազան) տոմարով, կընկնի մարտի 9-ին, այսինքն՝ իրական գիշերահավասարից 11-12 օր առաջ: Այդ անճշտությունը վերացնելու և իր կարծիքին անպայման հավանականություն տալու նպատակով, նա գումարում է 12 օր՝ իբրև հին և նոր տոմարների տարբերություն: Սակայն նոր կամ գրիգորյան տոմարի սկիզբն է 1582 թվականի հոկտեմբերի 15-ը (հին տոմարով՝ 5-ը). այդ թվականից առաջ հին և նոր տոմարների տարբերություն չի եղել, քանի որ նոր տոմարն էլ դեռ չի եղել: Գարնանային գիշերահավասարը թե’ հին և թե’ նոր տոմարներով եղել է և է’ մարտի 20-21-ին: Ի դեպ, Գրիգորյան կամ նոր տոմարի ընդունումը հենց իրական և տոմարական գիշերահավասարի օրվա անհամապատասխանության վերացման նպատակն է ունեցել: Ղ.Ալիշանն, իհարկե գիտեր այդ, բայց իր վարկածն ապացուցելու ձգտումը շատ է ուժեղ եղել”9:

Այս է թյուրիմացության բուն պատճառը, որ մեր օրերում դեռ շարունակում են օգոստոսի 11-ին Նավասարդյան ամանոր նշել՝ հաշվի չառնելով նաև հետևյալը՝
ա. Հայոց արեգակնային տոմարի հնավանդ ամանորը կամ տարեգլուխը գարնանամուտը նշանավորող Արեգ ամսվա Արեգ օրն է, որը նաև օրահավասարի օր է:
բ. Մեր տոմարի ամիսների օրակարգը սկսվում է Արեգ օրով, իսկ օրերի ժամակարգը՝ Այգ ժամով: Հետևաբար տրամաբանական է, որ տարվա ամսակարգը նույնպես սկսվի Արեգ ամսով, այլ ոչ թե Նավասարդով:
գ. Սարկավագադիր օրացույցում (տես աղ.1) գիշերահավասարի կամ գարնանամուտի օր է Արեգի 12-ն՝ Անի օրը (հուլյան տոմարով Մարտի 20-ը) , այլ ոչ թե Արեգի 1-ը (Արեգ օրը): Վերջինս համապատասխանում է հուլյան Մարտի 9-ին (նոր տոմարով Մարտի 22-ին):

Եթե նկատի ունենանք, որ ներկայումս գարնանային գիշերահավասարի օրը հիմնականում համընկնում է Մարտի 21-ի հետ, ապա կտեսնենք որ հուլյան տոմարի 13 օրվա սխալի պատճառով Սարկավագադիր օրացույցում Արեգի 1-ը՝ գրիգորյան տոմարով Մարտի 22-ը, գրեթե համընկնում է գիշերահավասարի կամ գարնանամուտի օրվա հետ: Այդ է նշված պատճառը, որ առաջին հայացքից թվում է, թե Սարկավագադիր տոմարով Արեգի 1-ը ի սկզբանե համընկել է գարնանամուտը նշանավորող “Հայկայ” Սրբազան Տոմարի տարեմուտի հետ: Սակայն ինչպես տեսանք, դա այդպես չէ, հետևաբար Սարկավագադիր տոմարը զուտ արեգակնային տիպիկ (Սրբազան) տոմար համարել չի կարելի, քանզի Հովհաննես Սարկավագի կողմից անշարժացված օրացույցում գարնանամուտը նշանավորող գիշերահավասարի օրը Արեգ ամսվա Արեգ օրը չէ: Այսինքն՝ այդ մեծախորհուրդ օրը, համաձայն հանրահայտ “ամեն բան իր ժամանակն ունի” բանաձևի, ժամանակային առումով ստուգաբանորեն դարձել է խորհրդազուրկ: Իհարկե սա չի նշանակում, որ հմուտ տոմարագետ Հովհաննես Իմաստասերը այդ մասին անտեղյակ էր: Պարզապես նրա նպատակն է եղել Ս. գրքի հայերեն թարգամանությունում առկա հայոց ամսանունների և բնագրային եբրայական-ասորական և հունական ամսանունների տոմարական` ժամանակային փոխադարձ համաձայնեցումը, որը եկեղեցական տոմարագիտության տեսանկյունից շատ կարևոր է: Այդ է պատճառը, որ հայոց քաղաքական (շարժական տարեմուտով) տարվա մ.թ. 428-431թթ. դրությանն համապատասխանող Հովհաննես Սարկավագի կողմից անշարժացված տոմարը (հատկապես եկեղեցական տոների օրերի որոշման առումով) բարեփոխություն է համարվել: Այսպիսով, եթե տոմարագիտական ուսումնասիրություններով պարզվել է հայոց շարժական տոմարը նշված դրությամբ անշարժացնելու պատճառը, ապա նաև անընդունելի է Ղ.Ալիշանի վարկածը Հայկը Բելին մ.թ.ա. 2492 թվականի նավասարդի 1-ին (օգոստոսի 11-ին) սպանելու մասին, որը և սկիզբ է համարվում հայոց Բուն թվականի: Անընդունելի է այդ վարկածը նաև այն առումով, որ Ղ.Ալիշանը հաշվի չի առել մ.թ.ա. 5-րդ դարում մազդեական արեգակնային տոմարի հնագույն ամսակարգի կրած փոփոխությունները:

Ինչպես պարզ կդառնա հետագա շարադրանքից, Աքեմենյան տիրապետության ժամանակ կատարված զրադաշտական ռեֆորմի10 պատճառով հայոց Նավասարդ և պարսկաց Փարվարդին ամիսները իրար հետ միասին ամառնամուտից հայտնվեցին գարնանամուտում, որի արդյունքում Արեգ ամսվա Արեգ օրվա խորհուդը վերագրվեց Նավասարդի 1-ին: Իրականում գարնանամուտ-օրահավասարի Արեգ ամսվա Արեգ օրը, որը համապատասխանում է Խոյ կենդանանշանի Y10-ին, մեր ծիրանածնունդ և ծիրանակիր նախահայր արի Հայգի և Վահագնի ծննդյան օրն11 է և նաև այն օրը, երբ Հայկ Աղեղնավորը Բաբելոնից՝ հարավից եկավ Հայաստան՝ հյուսիս: Վերջինիս եթե փորձենք մի պահ տոմարագետ-աստղաբանի աչքով նայել, ապա կպարզվի, որ այն խորհրդանշում է գիշերահավասարի օրվա սկզբին՝ այգաբացին արևելքում Հայկն համաստեղության արեգակնային ամբարձումը, երբ Արեգակը երկնոլորտի հարավային կիսագնդից անցնում է հյուսիսային կիսագունդ և մտնում Կենդանաշրջանի սկիզբը` Խոյ կենդանանշանի Y10-ը :

Ըստ Բ.Գ. Տիլակի, վեդայական գրականությունում առկա աստղագիտական բնույթի վկայությունները ” безошибочно указывали на то, что дата весенного равноденствия соотносилась с созвездием Мрига, или Орион (около 4500г. до н.э.), в период сложения гимнов вед”12: Աստեղային ժամանակագրությունից ելնելով նա նշում է, որ մ.թ.ա. 5000-3000 թթ. ժամանակահատվածը դա ” период Ориона, то есть совпадения с ним весеннего равноденствия. Многие ведические гимны могут быть прослежены к ранней части этого периода…”13: Այս առնչությամբ շատ կարևոր է իմանալ նաև հետևյալը`
“Պարզվում է, որ Հայկ համաստեղութեան` Հայոց օրացոյցի համար յոյժ կարեւոր, որոշիչ դեր ունենալու օգտին են վկայում ոչ սակաւ փաստեր: Դրանցից էականներն են.
ա) Հայոց մօտ վաղագոյն ժամանակներից սկսուած Հայկի պաշտամունքը, որպէս ազգի սկզբնաւորող նախահայր նահապետի14…
բ) Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքից շատ լաւ երեւացող` երկնքի ամենագեղեցիկ ու պայծառ համաստեղութիւնը (Orion–ը) հայերը կոչել են… Հայկ կամ Հայկն… Այս աստեղատունը բաղկացած է եօթ պայծառ աստղերից, որ համապատասխանում են Հայկի ուսերին (2), ոտներին (2) եւ գօտուն (3):
…Սրանց մէջտեղի երեք պայծառ աստղերը, որ համապատասխանում են Հայկի գօտուն, կոչվել են նաեւ Շամփուր, Երեք Թագաւոր ու նաեւ` Չափ ու Կշիռ:
գ) Հայկ համաստեղութեան` Հայոց օրացոյցի համար բացառիկ դեր ունենալու օգտին են վկայում նաեւ միջնադարեան հայ տոմարագիրների որոշ գրվածքները…

Այս ամենը միասին եւս վկայում են այն, որ Հայերի համար Հայկն համաստեղութիւնը ունեցել է բացառիկ կարեւորութիւն, եւ հիմք են տալիս մտածելու, որ Հայկն աստեղատան գլխաւոր աստղով` Բետելգեյզէով էլ որոշուել է Հայոց գլխաւոր անշարժ տօնի օրը”15:
2. “Общие истоки славянской и индийской ведической традиции можно видеть и в толковании звезд. Так, в индийской традиции звезда Ориона (Бетельгейзе) имеет название Ара и отождествляется с богом Шивой. А по славянской традиции это звезда в созвездии Ярилы (Яра), с коим связан и Арий Оседень, которому по преданию из “Веды славян” Шива (Сива) дал “Белую книгу”. С появлением этой звезды связывают конец эпохи Купалы (Близнецов) и начало эпохи Лады (Тельца). В славянском календаре появление сей звезды (в 368 г.) приходилось на Ярилин день.¦16:
3. “Մենք գիտենք, որ Արան դարձել էր նաև աստղանուն հին հայերի մոտ (“նուազ է լուսին քան զարեգակն, նուազ է և աստղ քան զլուսին, նուազ է Արայն քան զԱրուսեակն գեղեզիկ”, տե л Н. Адонц, Дионисий Фракийский и армянские толковтели. Птр.,1915, ¿з 278): Ուրեմն մեր Արայի աստղը մի քիչ փոքր է եղել քան Իշտարին մարմնավորող Սիրիուսը` Արուսյակը գեղեցիկ): Նմանապես արայապաշտ մի ժողովուրդ, որը Արայի աշխարհից էր իր Яромир -Ý»ñáí, áñÁ ÷³ñáõÙ ¿ñ ²ñ³ÛÇ ÷³éùÇÝ Çñ ßðîñëàâ–Ý»ñáí, որը մեծաքանակ էր իր Ярополк -Ý»ñáí¦17:
4. §слово Саху – древнеегипетское название созвездия Орион… для египтян созвездие Орион всегда ассоцировалось с богом Осирисом… слово Саху несет в себе слова: Осирис – Христос… конфигурация ярких звезд созвездия Орион представляет собой букву Х.¦18:
5. §АРА ГЕХЕЦИК, Ара Прекрасный, у армян умирающий и воскресающий бог. Древний миф об А. Г. и богине Шамирам (вариант мифов об Осирисе и Исиде, Таммузе и Иштар, Адонисе и Астарте) сложился, по-видимому, во 2-м тыс. До н. э. у протоармян Армянского нагорья.¦19:
6. Հնդկական ավանդությունում Հայկն համաստեղությունը համարվում է Պրաջապատի-ի` Արարիչ աստծո մարմնավորումը, որի նախնական ձևը առասպելաբանությունից հայտնի արարչագործության սկզբում տիեզերական ջրերում լողացող Ոսկե ձուն է:

Վերոբերյալ փաստերը խոսում են այն մասին, որ 7000-5000 տարի առաջ գարնանային գիշերահավասարին արևելքում տեղի էր ունենում Հայկն համաստեղության աստղի`Արայի հելիոտիկ ծագում (արեգակնային ամբարձում): Չմոռանանք, որ հայերենում արևելքը նաև աղոթակողմ կամ աղոթարան է նշանակում: Հետևաբար Արեգ ամսվա Արեգ օրը Արայի հարության տոնն և հայոց Զատիկն է:

Զատկի տոնի առնչությամբ հայտնի է, որ “”Կաթոլիկ համայնագիտարան”-ը ձու բառի դիմաց տալիս է հետևյալ բացատրութիւնը. “Հին ժամանակ ձուն գարնան և պտղաբերութեան խորհրդանիշն էր. գարնան սկզբին (այսինքն` գարնանամուտին – Ս.Ս.) մարդիկ միմեանց ձու էին նուիրում: Միջին դարերում պասի ժամանակ, երբ ձու ուտելն արգիլուած էր (այսինքն` գարնանամուտի օրը` Մարտի 20-21-ը, Մեծ Պահքի շրջանում էր հայտնվել – Ս.Ս.)20, հավատացեալները, ձու ուտելու և նուիրելու սովորութիունը վերապահեցին Կիրակի օրուան: Զատկական ձուն այժմ խորհրդանիշն է այն ժայռէ գերեզմանի, որտեղից Քրիստոսը յարութիւն առաւ: Քըրիստոնեաները ձուն ներկում էին, օրհնել էին տալիս, ապա ուտում էին և որպէս նուէր տալիս բարեկամներին”:

Կրօնների մէջ ձուն համարւում էր յարութեան խորհրդանիշ, քանի որ իր մէջ պարունակում էր կեանքի նոր սերմը…

Զրադաշտականները, արարողութեան ընթացքին, ցարդ գործածում են ձուն, իսկ պարսիկները` Նօրուզի Հաֆթսինի սեղանի վրայ դնում են նաև ձու:

Ավանդւում է նաև, որ Պարսից թագաւոր Ջալէդդին շահը ձուի գործածութիւնը պաշտօնականացրեց, և Նօրուզի օրը (իմա` Մարտի 21-ին – Ս.Ս.) արքունի մեծամեծներին ձու նուիրեց: Պարսիկ նախարարները, գիշերահաւասարից մէկ ժամ առաջ, շքեղ հագնուած, գնում էին Շահի պալատը, և նրանից ստանում էին ձու, որը յաճախ ոսկուց էր լինում: Դրանից յետոյ իրարու կարմիր ձու էին նուիրում:

Այժմ Նօրուզի օրը թագաւորը նախարարներին ոսկի է նուիրում:”21:

Ոսկե ձուն հին հնդկական առասպելաբանությունում հայտնի է Հիրանյագարբհա անունով: Ըստ ավանդության այն « яйцеобразный золотой зародыш, плававший в космических водах и давший начало вселенной. Хираньягарбха – ядро одной из ранних концепции творения. В ряде случаев отождествляется с солнцем. В «Ригведе» (Х 121) – Хираньягарбха первоначальная форма Праджапати¦22:

Այս ինքնին խոսուն մեջբերումներից հետևում է, որ ի տարբերություն սեմական ավանդության, արիացինները հնուց ի վեր Զատիկը տոնել են գարնանամուտ Ամանորին` Արեգ ամսվա Արեգ օրը, իսկ ոսկե ձուն, որպես արևային Կենաց սերմ, տվյալ դեպքում Կենաց ծառի` Ծիրանի Կորիզն 23 է խորհրդանշում:

Հարկ է նշել, որ հնդարիական ավանդապատումներում որպես Բրահմանի՝ Աստծո հիմնական խորհրդանիշ հանդես է գալիս արմատները վերևում, ճյուղերը ներքևում հավերժական, անմահ, լուսեղեն Ծառը: Ղևոնդ Ալիշանը վեդայական գրականությունում հիշատակվող հենց այս ծառն է նկատի ունեցել որպես առավել հավանական խորհրդանիշ Աստծո, երբ գրել է.”Գուցե մեր Աստուած անվանը վերոհիշյալից առավել առնչություն ունի հնդկական Աստուատթա-ն, որ գերագույն մի բան է նշանակում` արմատը երկնքում, գլխիվայր աստվածային ծառ, որից կյանքն է բխում, որ ինքն իսկ Բրահման է, և շատ այլ բան, շատ այլ առասպել”24:

Այդ Համաշխարհային Կենաց ծառի մասին է նաև հետևյալ ուշագրավ հնավանդ նկարագրությունը` §Дождевые тучи, потемняющие небесный свод широко раскинутую и многоветвистую сенью, в глубочайшей, незапамятной древности были уподоблены дереву-великану, обнимающему собою весь мир,-дереву, ветви которого обращены вниз-к земле, а корни простираются до самого высокого неба. О таком всемирном дереве сохраняются самые живые предания во всех языческих религиях арийских народов (БЭ¹•НбхЩБ Щ»сЭ ¿ – к.к.). Несомненно, что это баснословное дерево есть мифическое представление тучи, живая вода при его корнях и мед, дождя и росы, а море, где оно растет,-воды небесного океана. Арии различали три одно над другим восходящих неба: а) царство воздуха и облаков, б) ясно-голубой свод и в) царство вечного света, откуда солнце и другие светила заимствовали свой чудный блеск, откуда произошла и самая молния, давшая бытие земному огню. С этого третьего неба простирает свои широкие ветви вечно неувядаемое фиговое дерево, под которым пребывают души блаженных и вместе с богами вкушают бессмертный напиток ….»¦25:

Մեր տեսլականում
Արն էր ի սկզբանե, և Արան է Արարիչ:
Արարիչը Ծիր է` անսկիզբ և անվերջ,
Արևաշող ոսկյա կորիզ է` բոլոր ու բովանդակ:
Ծիր արևկորիզը չծնված Կենաց Ծառն է`
հավերժ և բացարձակ:

Հայոց աստեղային դիցաբանության պահպանված մասունքներն ավետում են, որ Հայկ-Օրիոն համաստեղությունը Կենաց ծառի` Ծիրանի աստվածային խորհուրդն ունի, իսկ Հայկ-Օրիոնի աստղը` Արան, կենաց սերմի, որը նույն Ծիր արևկորիզն է: Ահա թե ինչու Ամանորին հայ արևորդիները իրարու օրհնված ծիրանի կորիզներ են նվիրում:

Արան է՛ Արարի՛չ և Հայկն է՛ Աստված: Ահա հայոց Սրբու Այբ-ն ու Քե-ն: Մեկը Հաստիչ,
իսկ մյուսը՝ Հաստուած:

Թե ինչու մեր նախնիներն այդքան շատ են կարևորել Հայկ-Օրիոն համաստեղության դերը Երկրի կյանքում, պարզվում է նաև հետևյալ ժամանակակից գիտական մեկնաբանությունից. « Не пройдя длительного круга эволюции, жизнь не способна явить в совершенстве такое созвучие и, следовательно, передать его во внешний мир. Именно в этом утверждении заключается ключ к пониманию смысла влияния Ориона как источника (для нас) Великого Дыхания. Получается, что в этом созвездии находится удивительный Оазис жизни, которая в процессе своей эволюции достигла по сравнению со всеми окружающими областями Космоса наиболее высокого, невероятно, непредставимого для нас, уровня развития и теперь питает окружающее ее пространство мощными энергиями, исходящими из глубин духа и адекватно выражающими эту первичную пульсацию. Поэтому Орион и является как бы маяком для всех окружающих его космических систем…

Мы склонны предполагать, что в масштабах нашей галактики Орион является образованием уникальным, и посему, имеющим значение для всего пространства. Более того, ряд фактов заставляет нас думать, что Орион является для нашей галактики центром не только духовным, но и физическим. Если мы предположим, что очаг жизни в Орионе в силу уровня своего развития является древнейшим (и первичным, следовательно) на ее пространстве, то тогда в силу закона аналогии, будучи ядром творческой энергии на духовном плане, он должен был стать таковым в процессе формирования галактики и на плане проявленном, то есть геометрическим и гравитационным центром обращения галактической спирали, из которого исходили волны Магнетизма, создающие материю миров, солнц и планет¦26:

Գարնանամուտին Արայի աստղի վերոհիշյալ արեգակնային ամբարձումը հոգևոր առումով խորհրդանշում է ձմեռած մարդու հոգու ազատվելը և հարությունը: Արեգ ամսվա Արեգ օրը զատում է տարվա գարուն-ամառ վեց ամսյա լուսավոր և գունագեղ շրջանը աշուն-ձմեռ վեց ամսյա խավար ու մութ շրջանից: Խորհրդանշական է նաև այն, որ սովորաբար գարնանամուտ Ամանորին է հայոց տոնածառը` ծիրանենին ծաղկում և իր բուրմունքով ձմեռած բնության հարությունն ավետում:

Քրիստոնեական եկեղեցին հնում Զատիկը հրեաների հետ միասին լուսնային օրացույցով նշում էր գարնանային առաջին լիալուսնի օրը: Հետագայում քրիստոնեություն ընդունած արևապաշտ արիացիները լուսնապաշտ սեմականներից տարբերվելու համար որոշեցին Զատիկը նշել (մեծ պահքի շրջանում հայտնված Արեգ ամսվա Արեգ օրվա փոխարեն) հուլյան տոմարով Մարտի 21-ից հետո լիալուսնին հաջոդող Կիրակի` Արեգակի օրը: Այս կապակցությամբ հարկ է նշել, որ հուլյան Կիրակի կոչված Արեգակի օրերը տոմարական առումով խիստ տարբերվում են մեր Սրբազան արեգակնային տոմարի Արեգ օրերից և հետևաբար այդ պարտադրված փոխարինումը հակասում է Սրբազան տոմարի կանոնակարգին:

Ելնելով վերոբերյալից՝ զարմանալ չի կարելի, որ հայոց Բուն թվականի սկզբի համար մ.թ.ա. 2492 թվականից բացի ուրիշ ավելի վաղ հիշատակում կա: Եզնիկ Ալխազյանցը “Համառոտ տոմար և տոնացույց համաձայն նոր տոմարագրության” (Թիֆլիս, 1925, էջ 5) աշխատությունում նշում է, որ “Տոմարի գործածությունը սկսվել է ամենահին ժամանակից, հրեյից մոտ` Մովսեսի ժամանակ 1487 թվականից Քրիստոսից առաջ… Հռովմայեցոց մոտ սկիզբն է արել Հռոմուլոսի ժամանակ 749 թվից, յերբ նա հիմնեց Հռովմ քաղաքը:

Հայոց մոտ սկիզբն ե արել Պարոյրի թագավորության կամ Հայկազյան թագավորության սկզբնավորության որից: Շատերը մինչև անգամ ընդունում են, վոր տոմարի գործածությունը հայոց մեջ սկսվել է Հայկ նահապետից 4386 տարի Քրիստոսից առաջ և կոչվում ե Հայկայ թվական կամ շրջան”:

Հայկայ շրջանի առնչությամբ շատ կարևոր է իմանալ, որ ինչպես Սարկավագադիր, այնպես էլ Հուլյան տոմարով արեգակնային տարվա տևողությունը 365 օր և 6 ժամ է: Այդ նույն տևողությունն ունի նաև հայոց և եգիպտական տոմարների Սրբազան տարին, ի տաբերություն 365 օր ունեցող շարժական տարվա: Ինչպես գարնանամուտ-գիշերահավասարի օրվա խորհրդակիր հայոց Արեգի 1-ը, այնպես էլ ամառնամուտ-արևադարձի օրվա խորհրդակիր եգիպտական Թոթ ամսվա 1-ը անշարժ տոմարով 1460 սրբազան տարիների պարբերաշրջանը լրանալուց հետո է միայն համընկնում շարժական տարվա համանուն օրերի հետ:

Մեր կողմից կատարված տոմարագիտական հետազոտությունից պարզվել է, որ հայոց հնավանդ արեգակնային տոմարն իրականում բաղկացած է համատեղ գործող անշարժ և շարժական օրացույցներից, որոնց ամսակարգը (365 =12 x 30 +5) տիպի է, այսինքն ունի 12 երեսունօրյա ամիս և հինգ հավելյալ օր: Նույն ամսակարգն ունենալով հանդերձ Սրբազան Տարվա տևողությունը, ինչպես արդեն ասացինք, հավասար է ոչ թե 365 օրվա, այլ 365,25 օրվա: Այս վերջին արժեքը հնում որոշել են երկնակամարում աստղերի և արեգակի փոխադարձ դիրքերի բազմամյա դիտումների արդյունքում բացահայտված վերոհիշյալ պարբերաշրջանից, որը տոմարագիտությունում հայտնի է “Հայկայ” կամ “Սոթիսի” շրջան անվանումներով: Պարզվել է, որ
Հայկայ շրջան = 1460 Սրբ.տարի = 1461 Շարժ.տարի,
կամ 1460 Սրբ.տարի = 1461 x 365 օր = 533265 օր:
Հետևաբար Սրբ.տարի = 533265/1460 = 365,25 օր:

Սա նշանակում է, որ Հայկ նահապետին հայտնի էր այս սրբազան 1460-ամյա ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում շարժական օրացույցի տարեմուտը՝ Արեգի 1-ը (գարնան օրահավասարից սկսած) Կենդանակերպի նշաններով մի ամբողջ պտույտ է կատարում և վերադառնում իր նախկին դիրքը՝ Խոյի նշանի 1-ին աստիճանը, քանզի (4 տարի x 365 նահանջ օր) = 1460 Սրբ. տարի: Այդ վերադարձը տոմարագիտությունում հայտնի է “ապոկատաստազ” անվանումով: Դժվար չէ հասկանալ, որ շարժական տարին սրբազան անշարժ տարուց 1/4 օրով պակաս լինելու պատճառով յուրաքանչյուր 4-րդ տարին մեկ օրով շուտ է սկսվում և, շարժական տարեմուտը աստիճանաբար տեղափոխվելով, վերականգնում է իր նախնական դիրքը 1460 Սրբ. տարի անցնելուց հետո:

Պարզության համար նշենք, որ Սրբազան Տարվա անշարժությունն ապահովելու համար անցյալում անհրաժեշտություն չկար 4 տարին մեկ 366 օրից բաղկացած նահանջ տարի մտցնելու, քանզի տարեսկիզբ և տարեգլուխ հանդիսացող հայոց հնավանդ Ամանորը գիշերահավասարի պահից հետո արևածագով սկսվող գարնան առաջին օրն է:

Տարիներ շարունակ այն մտայնությունն էր տիրում տոմարագիտությունում, որ հնադարում մարդիկ դժվար թե կարողանային բավարար ճշտությամբ որոշել գիշերահավասարի պահը, հետևաբար և բացառում էին 365 օրից բաղկացած անշարժ տոմարի գոյությունը: Սակայն պարզվում է, որ Սթոունհենջից ավելի հին Քարահունջի աստղադիտարանի “հարավային թևի սկզբում կա երեք քար, որոնցից մեկը (“Խոյը”) ունի բարձր` մոտ 3 մ գագաթ, իսկ երկու` ավելի ցածրերն ունեն դեպի վեր ուղղված անցքեր, որոնք նայում են առաջին քարի գագաթին (տես նկ. 2): Այդ երեք քարերի օգնությամբ հայ գիտնականները դեռ 7500 տարի առաջ կարողացել են որոշել գարնանային և աշնանային գիշերահավասարի պահը` 2 վայրկյան ճշտությամբ: Այդ օրերին քարերի անցքից դիտելիս Արեգակը գալիս և կանգնում է բարձր քարի գագաթին (“Խոյը գլուխ է ստանում”)”27:

Այժմ հասկանալի է դառնում, թե ինչու ” Жрецы храма Изиды, звездной богини Сотис, с ревнивым удовлетворением готовились заслушать освященную вековыми традициами клятву – «не делать ни одного нарушения в календаре, не вставлять в него ни одного дня, не изменять праздников, всегда держаться 365 дней.»28:

“Հայկայ” շրջանի կապակցությամբ Օմար Խայամը “Նավրուզ-Նամե” աշխատությունում նշում է. ” Рассказывают, что когда царь Ирана Кайумарс Первый (սա մեր Հայկ նահապետի առասպելական նմանակն է իրանական ավանդությունում – Ս.Ս.) стал царем, он решил дать названия дням года и месяца и установить летосчисление, чтобы люди знали это. Он установил тот день, когда утром солнце входит в первую минуту созведия Овна, собрал мубадов Ирана и приказал начать летосчисление с этого момента… Говорят, что когда высевышний святой Изад приказал солнцу сдвинутся с места, чтобы его лучи и приносимая им польза были бы повсеместно, солнце вышло из головы Овна, тьма отделилась от света, и появились день и ночь. Так началась история этого мира. После этого оно через тысячу четыреста шестьдесят один год вернулось на то же место в тот же день и в ту же минуту… Когда солнце вышло из созвездия Овна, и Сатурн и Юпитер с другими светилами были там согласно повелению всевышного Изада, положение мира изменилось и появились новые вещи, которые соотвествовали миру и его судбе. В это время цари Ирана для того, чтобы почитать Солнце, и так как не всякий может найти этот день (ЛблщБ •³сЭ³Э ыс³С³н³л³сЗ е³СЗу С»пб лПлнбХ ²с»• ³Щлн³ ²с»• ысн³ Щ³лЗЭ ¿ – к.к.), отметили его, установили праздник и сообщили всем людям, чтобы это было всем известно и чтобы соблюдали эту дату. Говорят, что когда Кайумарс установил этот день в качестве начала летосчисления, он разделил каждый солнечный год, когда совершается один оборот солнца в течение трехсот шестидесяти пяти дней, и назвал каждую из них по имени ангела из тех двенадцати ангелов (л³ ЭЯ³Э³ПбхЩ ¿, бс С³Ыбу пбЩ³сЗ ³Щл³ЭбхЭЭ»сБ29 »сПЭ³ЫЗЭ б•»Х»Э ¹³лБ Э»сП³Ы³уЭбХ ¹Зу³ЭбхЭЭ»сЭ »Э – к.к.), которых всевышний и святой Изад послал в мир. Затем он назвал большой оборот, содержащий триста шестьдесят пять дней и четверть суток, большим годом (խոսքը Սրբազան տարվա մասին է, որն իր տևողությամբ 1/4 օրով ավել է շարժական տարուց – Ս.Ս.) и разделили его четыре части. Когда проходят четыре части большого года, совершается большой Науруз и происходит обновление состояния мира. У царей имеется обычай в начале года им необходимо произвести определенные церемонии для благословения, установления даты и наслаждения. Тот, кто в день Науруза празднует и веселится, будет жить до следующего Науруза в весельи и наслаждении.¦30:

Եթե համարենք, որ Սրբազան տոմարը գործածությունից հանվել է 301 թվին, երբ Հայաստանը պետականորեն ընդունեց քրիստոնեություն, ապա շուրջ 1700 տարի է ինչ քրիստոնյա հայությունը չի օգտվում Արեգ ամսվա Արեգ օրվա ի վերուստ ընձեռած ուրախանալու հնարավորությունից: Ըստ ավանդության, այդ օրը այգաբացին` հին ու նոր տարվա սահմանագլխին, երկնքի դռները բացվում են, և հազար-հազար պարգևներ են թափվում երկրի վրա:

Այժմ անցնենք խնդրո առարկա չորս նշանավոր օրերից մնացած երեքի տոմարագիտական քննությանը: Արդեն պարզեցինք, որ Սրբազան տոմարում այդ չորս օրերից առաջագույնը Արեգ ամսվա Արեգ (գարնանամուտ-օրահավասարի) օրն է: Կարծում ենք՝ մնացած երեք օրերը պարզելուց առաջ ընթերցողին նաև կհետաքրքրի իմանալ, թե որոնք են եղել Հայոց արեգակնային տոմարի հնագույն ամսակարգի բացահայտման մեր հիմնական նախադրյալները:

Նախ ասենք, որ տոմարագիտական աշխատություններում բազմաթիվ խոսուն փաստերի առկայությունն իրոք հիմք է տալիս կասկածելու Հայկյան տոմարին վերագրվող օրացուցային որոշ հայտնի դրույթների ճշմարտացիությանը: Սովորաբար, լոկ միջնադարյան մատենագիտական որոշ աղբյուրների հաղորդագրություններից ելնելով, ընդունված է համարվում, որ հայոց օրացույցի ամսակարգը սկսվում է Նավասարդ ամսով, որին հաջորդում են Հոռի, Սահմի, Տրէ, Քաղոց, Արաց, Մեհեկան, Արեգ, Ահեկան, Մարերի, Մարգաց, Հրոտից և Ավելաց ամիսները31: Սակայն, ինչպես նշեցինք, Նավասարդ ամիսը ի սկզբանե հայոց արեգակնային տոմարի տարեմուտի ամիս համարողները, իրականում մոռանում կամ չտեսնելու են տալիս մի շատ երևելի, լուսավոր բան: Դա մեր արեգակնային տոմարում առկա գարնանամուտ-տարեմուտը նշանավորող Արեգ ամսվա Արեգ օրվա Այգ (Եռամեծ) Ժամն է32: Կարծես ընդունված է համարվում նաև, որ Նավասարդը իրանական փոխառություն է և ըստ այդմ այն պետք է ստուգաբանվի որպես (nava “նոր” և sard “տարի”) Նոր տարի կամ Ամանոր: Սա, իհարկե, թյուրիմացություն է նախ այն առումով, որ իրականում Նավասարդը իրանական փոխառություն չէ, քանզի Նավասարդը մեր աստեղային առասպելում Հայկի դուստրն է, իսկ Հայկի զավակների անունները՝ ամսանունները իրանական փոխառություն չեն կարող լինել: Իրանցի պարսիկները Ամանորին Նովրուզ են ասում, ոչ թե Նավասարդ: Ի դեպ, մեր ժամանակներում Նավասարդ ամսանվան ուշադրության արժանի ստուգաբանություն է առաջարկել Խաչատուր Դադայանը իր “Հայեր և ծովեր” հոդվածում, ըստ որի հնում հայ վաճառականներն էլ էին Եփրատով նավարկում, և որ Նավասարդը կազմված է նավ և սարդ, փոխաբերական իմաստով՝ հյուսող, բառերից: Այսինքն՝ “Նավասարդ էր կոչվում տարվա այն ժամանակը, որն առավել հարմար էր նավ հյուսելու համար: Նավասարդ բառը հաստատում է արևմտյան պատմիչների կողմից մեզ հաղորդած այն տեղեկությունը, որ հայերը ուռենու ճյուղերից նավեր էին հյուսում”33:

Ըստ լեզվաբան Վ. Սարգսյանի հայ. սարդ (սեռ. սարդի) բառը բաղկացած է սար “պատրաստել, կառուցել, շինել” արմատից և -դի վերջածանցից: Սար արմատը իրենից ներկայացնում է ար “արարել, շինել, պատրաստել” արմատը աճած նախաձայնով՝ ար > խար > յար > ժար > ջար> շար > սար: Իսկ Վանյան Սարդուրի անվանը հայերենում “մաքուր” ձևով համապատասխանում է սարդ “մամուկ, գործարար միջատ” բառը34:

Մաշտոցյան Մատենադարանի 5975 “Պատճեն Տումարի Հայոց” ձեռագրում Նավասարդ ամսանվան վերաբերյալ նշված է. “Նաւասարդի՝ զնաւարկութիւն ասէ, յորժամ Հոգի Աստծոյ շրջեր ի վերա ջուրց”, իսկ հայկական մեհենագրությունում Sardi-ն նաև աստղ է նշանակում35: Այսինքն` ստուգաբանորեն Նավասարդ-ը նավարկության հետ առնչվող աստղի իմաստ նաև կարող է ունենալ: Այսպիսով, տեսնում ենք, որ Նավասարդը համարել այլ լեզուներից փոխառություն և միանշանակորեն ստուգաբանել որպես Նոր տարի, անհիմն և սխալ մոտեցում է:

Նավասարդ ամիսն որպես Եփրատ գետով նավարկու- թյան համար առավել հարմար ժամանակ լինելու առնչությամբ հարկ է նշել, որ եգիպտացի քրմերը նույնպես տեղյակ են եղել ամառային արևադարձի պահից սկսվող Նեղոսի ջրերի վարարմանը: Նրանք նկատել են, որ Նեղոսի հորդացման ժամանակ ամենապայծառ աստղը՝ Շնաստղը (Սիրիուսը) երկնակամարում առաջին անգամ ծագում է առավոտյան արշալույսին՝ Արեգակից առաջ: Ըստ եգիպտական ավանդության, Շնաստղի հելիակիական ծագման գիշերը կոչվում է “Արցունքի գիշեր”. իբր այդ գիշեր Իսիդա դիցուհին արտասվում է ու նրա արցունքներից Նեղոսը հորդանում:

Կասկածից վեր է, որ Նեղոս և Եփրատ գետերի վերոհիշյալ վարարումը ժամանակային առումով համընկել է եգիպտական և հայկական օրացույցներում, այսինքն` Նավասարդ և Թոթ ամիսներն (արեգականային անշարժ տոմարով) ամառնամուտի ամիսներ են: Այս վարկածի օգտին է խոսում նաև տոմարագիտությունից հայտնի այն փաստը, որ վրացական, աղվանական, կապադովկիական, բյութանական, աթենական, եթովպական և եգիպտական օրացույցները (15 ազգերի օրացույցների ամիս-ամսաթվերի զուգակցության համար Հովհաննես Սարկավագի կազմած “Խառնախորան” աղյուսակում) ըստ տարվա առաջին ամսվա կամ Նոր տարվա համապատասխանության կազմում են մի առանձին խումբ: Հատկապես ուշագրավ է աղվանական օրացույցի Նավասարդոն` Նավասարդ և եգիպտական Թոթ ամիսների ժամանակային համապատասխանությունը36: Այդ է հաստատում նաև հետևյալ վկայությունը` ” Что касается согдийцев, то их месяцы тоже были распределены по четвертям года; таким образом, первое Наусарда–одного из согдийских месяцев – являлось началом лета. У согдийцев с персами не было никакого расхождения в отношении начала годов и некоторых месяцев; они расходились только относительно места добавочных пяти дней¦37: Վերջապես նաև հայտնի է, որ “Ե. [5-րդ] դարու վերջերը թարգմանութեամբ Հայաստան բերվեցաւ Երուսաղէմեան Ճաշոցը, որուն անշարժ տօները նշանակուած էին յուլիանեան ամսաթուերով: Այս պարագան, հաւանօրէն, պատճառ եղաւ, որ Հայոց Եկեղեցական Տարին տակաւ առ տակաւ պատշաճեցուի Բիւզանդականին, որուն ինչպէս տոմարը (Ամ աշխարհի), նոյնպէս Եկեղեցական տարին կը սկսէր Սեպտենբերի 1-ին: Յայտնութիւնը կը տօնուէր Յունուար 6-ին. Յովհաննու Մկրտչի Ծնունդը կը տօնախմբուէր Յունիս 24-ին (որ էր Հայոց Նաւասարդ 1) եւ Յովհաննու Գլխատման տօնը կը կատարուէր Օգոստոս 29-ին (որ էր Հայոց Սահմի 7)”38:

Սակայն ներկայումս մեզ հայտնի ամիսների հաջորդականության դեպքում, երբ Նավասարդը դիտարկում ենք որպես ամառնամուտի ամիս, ստացվում է, որ գարնանամուտի ամիսը Մարերինն է, այլ ոչ թե Արեգը: Իսկ սա նշանակում է, որ տեղի է ունեցել հայոց տոմարի ամսակարգի`տարեմուտի և ամսանունների հաջորդականության խախտում: Այս առնչությամբ նույնիսկ կարծիք է հայտնվել, որ “Հազիվ թե հնարավոր է ճշտել, թե հայկական ամսանունները (Արեգ, Ահկի, Մարերի, Մարգաց, Հրոտից, Նավասարդ, Հոռի, Սահմի, Տրէ, Քաղոց, Արաց, Մահեկի) ինչ դիրք են գրավել տարվա մեջ` ըստ եղանակների, ինչպես և կարծում է աստղագետ, տոմարագետ Բ.Ե.Թումանյանը: Դրանք գալիս են անհիշելի ժամանակներից, որտեղից մեզ տոմարական բովանդակությամբ բնագրեր չեն հասել”39: Ըստ Բ. Թումանյանի` “Հայկական օրացույցը եղել է շարժական, այսինքն՝ ամիսները թափառել են տարբեր եղանակներում, այժմ հայտնի չէ, թե անվանակոչման ժամանակ ամիսները տարվա մեջ ինչպիսի դիրք են գրավել: Սակայն պետք է նշել նաև, որ եթե նույնիսկ ցանկացած դասավորությունը տանք, ապա ամենալավ դասավորությունը կլինի, եթե “հրոտիցը” լինի հուլիսին` տարվա ամնաշոգ ամսին: Այդ դեպքում էլ “մարգացը” հունիսին կլիներ, որը, ասենք, մի կերպ տանելի է, իսկ դեկտեմբերին կլիներ “քաղոցը”, որը, իհարկե, անհնար է: Այդ ասում է այն մասին, որ ամսանունների վերը բերված ստուգաբանություններում, անկասկած, պետք է թերություններ լինեն կամ թե, ինչպես հռոմեական հունվար և փետրվար ամիսների նկատմամբ է կատարվել, ժամանակի ընթացքում ամիսների տեղերը փոփոխված լինեն”40:

Էդ. Աղայանը նախնական ամսակարգի այդ հնարավոր փոփոխության մասին իր հերթին հայտնում է. “Անշուշտ ամսանունների կարգի փոփոխության վարկածը անհավանական չէ, սակայն դրա մասին դատողություն անելիս անհրաժեշտ է ամիսների հաջորդականությունը քննել որոշակի ժամանակահատվածի հետ կապելով: Վերը մենք փորձեցինք այդպես վարվել` քննելով ամսանունների հաջորդականությունը մեր արեգակնային տոմարի գործադրության սկզբնավորման շրջանում, սակայն ստացված արդյունքը գոհացուցիչ չէ, որից հետևում է , որ 457 թվականին, երբ սկզբնավորվեց հայոց Բուն թվականը, և դրանից հետո շատ երկար ժամանակ, խախտվել էր ամիսների և նրանց ցույց տված ժամանակի կամ երևույթի համապատասխանությունը”41:

Հարկ է նշել, որ մ.թ.ա. 457 թվականին ոչ թե սկիզբ է առել հայոց Բուն թվականը, այլ մ.թ.ա. 5-րդ դարում զրադաշտական ռեֆորմի ազդեցությամբ սկիզբ է դրվել խախտված ամսակարգով հայոց տոմարին, որում Նավասարդի 1-ը, զուգադրվելով զրադաշտական Փարվարդին 1-ին, համապատասխանել է մարտի 21-ին, ինչպես որ պարսկական օրացույցում է: Վերջինիս կրած փոփոխությունների մասին հայտնի է, որ §The Iranian calendar, like the calendars of many other nations, had many variations, each belonging to a different historical period or to a different geographical region… We have records of at least six more or less different calendars in Iran, during the Islamic period, besides the well-known Muhammadan and widely used Yazdegerdian systems of time reckoning. The latter, which was, at least down to the eleventh century of the Christian era, the calendar most commonly used in Iran after the Arabian calendar, and which has survived less widely used till the present century, was the same as the official calendar of the Persian empire in the Sasanian period (of course, with the exception of the era). This is hardly questionable, though we have no contemporary report of that period except as to the names of the months. All our information regarding the pre-Islamic calendar is derived from works composed later than the 8th century AD. Nevertheless, we have no reason to doubt the statements of the learned Persians of post-Sasanian times as to the calendar of their not very remote ancestors. … Iranians changed the year’s beginning from the season corresponding at that time to the Egyptian New Year (December) to the vernal equinox. Now Cavaignac, though he admits that the Egyptian calendar was introduced in the fifth century BC, is of opinion that originally the Persian month Frawardin, and not the month Dai, stood for the first Egyptian month, namely Toth¦42:

Այսուհանդերձ, չնայած հարցի խրթինությանը, մեզ հաջողվեց վերջնականապես պարզել, թե հնում ամսակարգի ինչ խախտում է տեղի ունեցել, որը հաստատվեց միջնադարի հանրագիտակ մեծ մտածող, աստղաբան-տոմարագետ Բիրունու հետևյալ վկայությամբ` ” Когда персы дополняли свои года, они отмечали времена года по месяцам и вследствие близости (обстоятельств) двух (смежных) времен года: Фервердин-Мах был началом лета, Тир-Мах – началом осени, Михр-Мах – началом зимы и Дей-Мах – началом весны. И были у персов в этих месяцах дни, которые они справляли в соответствии с временами года, но когда пренебрегли дополнением годов, время (празднования) их спуталось¦43:

Այս հույժ կարևոր հաղորդագրությունից պարզվում է, որ տոմարագիտությունից հայտնի պարսկական օրացույցի ամսակարգը շեղված է: Իրանական այժմյան արեգակնային օրացույցով գարնանամուտի, ամառնամուտի, աշնանամուտի և ձմեռնամուտի ամիսներ են, համապատասխանաբար, Փարվարդին-մահը, Տիր-մահը, Միհր-մահը և Դեյ-մահը, այսինքն՝ իրանական այժմյան օրացույցի ամսակարգը տարեսկզբի հետ միասին իր նախնական դիրքից շեղված է 90 օրով: Եթե նկատի ունենանք, որ “Moreover, we know that the Armenians and Cappadocians to the west of Persia, as well as the Sogdians, the Khwarazmians and the Sistanians in the east, were all using calendars which, though the names of the months were in each case different, were, save for the place of the epagomenae in most of them, exactly the same as the Persian”44, ապա հայոց անշարժ տոմարի ամսակարգը իրանական օրացույցի օգնությամբ ճշտելիս այս երեք ամսվա շեղումը պետք է անպայման հաշվի առնել: Այսպիսով, ստացվում է, որ իրանական չշեղված ամսակարգով օրացույցի գարնանամուտի Դեյ-մահ ամսին համապատասխանում է հայոց չխախտված ամսակարգով անշարժ օրացույցի Արեգ ամիսը, այլ ոչ թե Մարերի ամիսը: Անկասկած, դա այդպես է, քանզի դեյ-ը հնդեվրոպական լեզուներում արևի լույսի, ցերեկվա իմաստն ունի: Որպես խոսուն օրինակ կարող ենք բերել անգլերենից հայտնի day (դեյ) բառը իր՝ օր կամ ցերեկ նշանակությամբ, ի տարբերություն գիշերվան կամ մթան (night): Հետևաբար, ճշգրտված ամսակարգով հայոց և իրանական արեգակնային օրացույցներում որպես գարնանամուտի, ամառնամուտի, աշնանամուտի և ձմեռնամուտի ամիսներ, համապատասխանաբար, հանդես են գալիս Արեգը և Դեյը, Նավասարդը և Փարվարդինը, Տրէն և Տիրը, Մեհեկանը և Միհրը: Ի դեպ, պատահական չէ, որ հայոց ամսանուններից Տրէն և Մեհեկանը համընկնում են իրանական Տիր և Միհր ամսանունների հետ, որն արիական ընդհանրության վաղ շրջանում հայոց և իրանական տոմարների նույնության մասին է վկայում: Տոմարագիտությունից հայտնի է, որ պարսկական արեգակնային օրացույցի յուրաքանչյուր ամսվա համանուն օրը, երբ ամսանունը և օրանունը համապատասխանում են իրար, տոն օր է: Այս օրինաչափությունը, որը առկա է նաև հայոց արեգականային տոմարում, հնարավորություն է տալիս ճշգրտելու` վերականգնելու մեր հիմնական տոների օրերը: Այս դրույթից ելնելով պարզվում է, որ գարնանամուտի, ամառնամուտի, աշնանամուտի և ձմեռնամուտի տոներ են համապատասխանաբար Արեգ ամսվա Արեգ, Նավասարդ ամսվա Աստղիկ, Տրէ ամսվա Մազդեզ և Մեհեկան ամսվա Միհր օրերը:

Ինչպես, օրինակ, պարզեցինք Արեգ ամսվա Արեգ օրվա որպիսությունը, այժմ նմանապես նախ պարզենք Մեհեկան ամսվա Միհր օրվա ժամանակը և տոնական խորհուրդը:

Ըստ եկեղեցական տոմարագիտության, Մեհեկի կամ Մեհեկան ամսանունը “Հիշեցնում է Լուսնի մահիկը: Բառն ունի պահլավական ծագում, առաջացել է Միհր (Mihr) չաստծու45 անունից: Միհրի պաշտամունքը Պարսկաստանից անցել է Հայաստան: Միհրին նվիրված տաճարներն էլ կոչվել են մեհյաններ: Ըստ Սարկավագադիր կարգի համապատասխանում է Փետրվարի 7/20-ից Մարտի 8/21-ը”46:
Ինչպես տեսնում ենք, “Եկեղեցական տոմարագիտությունը” Մեհեկան ամսվա հայկական ծագումը չի կարևորում, քանզի այդ աշխատությունում մինչ հայկական ամիսների անունների նշանակությանն (մասնավորապես՝ Մեհեկան ամսանվանը) անդրադառնալը նշված է, որ “Հայկական ամիսների մասին առաջին անգամ հաղորդել է Անանիա Շիրակացին: Ըստ Շիրակացու, հայկական ամիսները գոյություն են ունեցել հայկական թվագրությունից առաջ և նշվել են Հայկ Նահապետի դուստրերի և ուստրերի անուններով”47: Բացի այդ Սարկավագադիր կարգը հիշատակելիս անհրաժեշտ էր նաև հիշատակել, թե մեր տոմարի մասին ինչ կարևոր բան է վկայել վարդապետ Հովհաննես Սարկավագը: Նա, Անանիա Շիրակացու հաղորդածին համահունչ, իր հերթին նշել է. “Արդ՝ զշարժումն ամսույն եբրաեցւոց և զանշարժութիւն հայ ամսոցդ սահմանեաց բարձրեալն, զի հաւատ, և գիր և տոմար այս երկու ազգիս միայն ետ աստուած, և այլոց ազգացդ՝ մարդկան են արարեալ… Այլ յառաջ քան զՄովսէս ո՛չ ուրեք էր գիտութիւն արուեստիս (խոսքը տոմարի մասին է- Ս.Ս.), բայց միայն ի հայ ամսոցդ, որ էին յառաջ քան զՄովսէս, քանզի ասեն թէ ի ձեռն հոգւոյն, որ ազդէր ի նահապետսն, Հայկն, առաջին նահապետն Հայոց, զամսիքդ կարգեաց և զանուանս ուստերաց և դստերաց իւրոց ամսոցդ կոչեաց”48:

Մոտ 110 տարի առաջ այս վկայությունը նկատի ունենալով՝ հայոց Մեհեկան ամսվա մասին գրվել է. “Հին աւանդութեամբ Մեհեկանն Հայկի եօթներորդ որդին է. այս ցոյց է տալիս, որ այդ ամիսն ազգային է, օտար չէ: Նորա անունը բացատրւում է այսպէս. Հայոց հին աստուածներից մէկը կոչւում էր Միհր, որ մեծին Արամազդայ որդին է. Միհրի տօների ամիսը կոչուում է միհրական կամ մեհեկան, իսկ նորա պաշտամունքի տեղը՝ մեհեան. նոյն անունից են առնում իրենց ծագումը հին հայկական անունները Մեհենդակ, Մեհրուժան, Մեհնունիք և այլն: Միհրի մեհեաններից մէկը գըտնւում էր Դերջան գաւառի Բագայառիջն աւանում Եփրատ գետի վերայ (այժմ Պեքերիչ): Իսկ արդի ժողովրդական աւանդութիւնների մէջ Միհրի անուան հետ կապ ունի Սասունցի Դաւիթի որդու Մհերի ընդարձակ առասպելը և Վանայ ժայռի վերայ Մհերի դրան զրոյցը”49:

Սարկավագադիր տոմարում Մեհեկան ամսվա Միհրի օրը համապատասպանում է Փետրվարի 14-ին, երբ Հայոց Եկեղեցին տոնում է Տեառն ընդառաջը: Սակայն պարզվում է, որ Մեհեկան ամսվա Միհրի օրվա խորհուրդը չի համապատասխանում Փետրվարի 13(14)-ին կատարվող Տրնդեզ (Տեառն ընդառաջի) տոնի խորհուրդին: Այդ լուսաբանման կարոտ հարցի առնչությամբ Ա. Մանուկյանը նշում է. “Հայկական հին տոմարի մէջ Միհր աստծու անունով ունենք Մեհեկան ամիսը: Մեհեկան անունը կապւում է պարսկական Միհր (արեգակի) աստծու անուան հետ: Մեհեկանի 1-ը համապատասխանում է Փետր. 7-ին, իսկ 30-ը` Մարտի 8-ին:

Թւում է, մի շփոթ է տիրում այստեղ, և առաւել լուսաբանութեան է կարօտում այն հարցը, թէ հեթանոսական շրջանից մնացած հրավառութեան սովորութիւնը հայոց դիցաբանութեան ո՞ր աստուածութեան հետ է առնչւում: Տեառընդառաջի հրավառութիւնը Մի՞հր թէ Տիր Աստծուն կարելի է վերագրել ու պատշաճեցնել: Ցարդ ընդունուած կարծիքը այն է, որ հրավառութիւնը Տիր աստծուն յատուկ պաշտամունք էր. բայց երևոյթների ուսումնասիրութիւնը, մանաւանդ հրավառութիւնը, ինչպէս նաև Մեհեկան ամիսը Փետրուարին համապատասխանելը այն եզրակացութեան են տանում, որ Տեառնընդառաջի` Փետր. 14-ի տօնակատարութիւնը, հրավառութիւնը, առաւելաբար առնչւում են Միհր աստծու հետ: Լուսաբանութեան և ոսումնասիրութեան կարօտ հարց է այս մէկն ևս, ինչպէս մեր միւս հեթանոսական տօները, որոնց մասին պարզ ու յստակ գաղափար չունենք և չգիտենք թէ Հայաստանում ինչպէ՞ս էին կատարւում հեթանոսական շըրջանի տօնակատարութիւնները”50:

Որ Տրնդեզի տոնը Միհրի տոնը չէ, դժվար չէ դրանում համոզվել: Ավելի հեշտ է կարծել, որ այն Տիրին է նվիրված, ինչպես վարվել է Մ. Օրմանյանը Տեառն ընդառաջը ստուգաբանելիս: Ըստ նրա “…Տիրոջն ընդառաջ անունը, իբրև “ելանել ընդ առաջ Տեառն” թեև կարող է ուղղակի այդ քրիստոսական տնօրինությունից ծագած լինել, բայց ըստ մեզ, հավանական է, որ սա էլ հին հեթանոսական տոներից մնացած անուն է, Տիր աստծո պատվին տոնի անուն, որ Տեառն Քրիստոսի տոնի է փոխվել: Այդ կարծիքն ավելի է հաստատվում ժողովրդի մեջ գործածված Տերնտաս անվան հետևանքով, որը հնարավոր չէ աղավաղման արդյունք համարել”51:

Առանձին քննարկման նյութ համարելով Տրնդեզի տոնակատարությունը՝ մենք այստեղ միայն կնշենք, որ այն արեգակնային տոմարով որոշակի օր է նվիրված Սրբազան ԱՏՐ-Ն-ԴԵԶ-ին կամ Հուր-կրակ Ատրուշաններին:

Հայոց Սրբազան Տոմարի ձմեռնամուտի Մեհեկան ամիսը համապատասխանում է գրիգորյան տոմարով Դեկտեմբերի 16-ից Հունվարի 14-ը ժամանակահատվածին, իսկ Մեհեկան ամսվա Միհր օրը` Դեկտեմբերի 23-ին: Հուլյան տոմարի վաղ շրջանում, երբ գարնանամուտի Արեգ ամսվա Արեգ օրը իրոք Մարտի 20-ին էր հանդիպում, Մեհեկան ամսվա Միհրի օրը Դեկտեմբերի 22-ին էր համապատասխանում: Մազդեականությանը նվիրված ժամանակակից մի ուսումնասիրությունում այդ մասին նշված է.” В декабре–8, 15 и 22-го– маздеисты празднуют Деган.

22-го у них «День рождения Солнца», древний праздник Митры, Победителя тьмы, культ которого в свое время был распространен по всей Римской империи… Празднику «Рождения Солнца» маздеисты придают большое значение. Они говорят, что солнце рождается для новой жизни в том смысле, что в момент поворота земли к нему сила солнца, вся сконцентрированная в нем энергия, достигает максимального напряжения в этот день, час и минуты. Связь огня с солнцем (пламя на алтаре) символизирует Дух, вечно обновляющий все существующее»52:

Նաև հայտնի է, որ “335-36 թուերին է, որ Հռոմի եկեղեցին պաշտոնապէս որոշեց Յիսուսի Ծնունդը տօնել Դեկտեմբերի 25-ին:

Բայց այս փոփոխութիւնն ունէր իր տրամաբանական պատճառը:

Պատճառներից գլխավորն այն էր, որ հեթանոսական շրջանից մնացած Արև աստծու տօնակատարութիւնը, որն ամէն կողմ տարածուել էր և ամենից աւելի սիրուած ժողովրդական տօնն էր համարւում, Հռոմում կատարւում էր Դեկտեմբերի 21-31-ին, իսկ հանդիսաւոր տօնակատարութիւնը լինում էր Դեկտեմբերի 25-ին: Դեկտ. 25-ը Միթրայի ծննդեան օրն էր, որը Եւրոպայում, մասնաւորաբար Հռոմում, կատարւում էր մեծահանդէս արարողութեամբ: Քուրմերը կրակ էին վառում և ժողովուրդը տօնախմբութիւն էր կատարում: Բոլոր կրօնների, մասնաւորաբար արևելեան կրօնների մէջ, ամենից աւելի յարգուած ու ժողովրդական աստուածը Միթրան էր՝ որպէս Արև աստուած: Լոյսի և կրակի հետ կապուած տօն էր այն. Հռոմում կոչւում էր սաթուրնական տօներ, Եգիպտոսում յայտնի էր որպէս Արև աստուած, Իրանում և այլ երկրներում բուն իսկ իր անունով կոչւում էր Միթրա:

…451 թուին, Քաղկեդոնի ժողովի ընթացքին, վերջ տալու համար Արև Աստծու տօնակատարութեանը, Հռոմի եկեղեցին Դեկտ. 25-ը որոշեց Յիսուսի ծննդեան օր` որպէս ճշմարիտ և արդար արևի: Այսպիսով, Արև աստուածը` Միթրան կամ Անյաղթ աստուածը, աստիճանաբար մոռացուեց և Դեկտ. 25-ը դարձավ Յիսուսի ծննդեան թուականը”53:

Ինչպես տեսնում ենք, արևապաշտության բնօրրան Հայաստանում Միհրի կամ Արև աստծու հաղթանակի տոնակատարության մասին արք. Մանուկյանը ոչինչ չի հիշատակում, կարծես այն չի եղել: Այդ բացը մենք կլրացնենք Եղիշե պատմիչի հետևյալ վկայությամբ` “Եվ [Վարդանը] գունդ-գունդ զորք էր ուղարկում Սյունյաց երկիրը, առնում ու ավերում էր շատ գավառներ. և այնպես նեղը լծեց [Վասակին] և նրա հետ եղած ամբողջ զորքին, որ սովի վտանգից անխտիր սատկած էշերի և ձիերի միս էին ուտում: Եվ շատ հարվածներ էր հասցնում ուրացյալին54, այնպես որ սուրբ եպիսկոպոսների ժողովն ու քահանայության ամբողջ ուխտը դառն արտասուք էին թափում չարաչար տանջվածների վրա, որովհետև բոբիկ ու ոտքով էին քշում տղամարդկանց ու փափկասուն կանանց և շատ տղաներ քարերին խփելով սպանեցին- գցեցին ճանապարհների վրա:

Երբ աստծու երկյուղածներն այս ամեն հաջողություն- ներն ունեցան, բոլոր եպիսկոպոսներն ու երեցները հրաման արձակեցին ժողովրդին` ամբողջ Քաղոց55 ամիսը պահքով ու աղոթքով խնդրվածք անել աստծուն, և պատերազմների հաղթության տոնը (իմա` Միհրի տոնը – Ս.Ս.) խառնել Քրիստոսի Հայտնության սուրբ տոնին, որպեսզի այս մեծ հիշատակը անխափան մնա աստվածային անանց տոնի հետ”56:

Որ Մեհեկան ամիսը ձմեռնամուտի ամիս է հաստատվում է նաև ստուգաբանորեն, քանզի Մահ-եկի և Ձ-մեռ բառերը արմատապես զուգաբան և համարժեք են: Եթե նկատի ունենանք, որ խորհրդաբանորեն մահը սկիզբն է նոր ծննդի, ապա Միհրի տոնը խորհրդանշում է ձմռանը մահամերձ բնությունում Արևի հաղթական վերածնունդը, որից հետո օրերը սկսում են երկարել:
Հայոց Սրբազան Տոմարի ամառնամուտի Նավասարդ ամիսը համապատասխանում է գրիգորյան տոմարով Հունիսի 19-ից Հուլիսի 18-ը ժամանակահատվածին, իսկ Նավասարդ ամսվա Մարգար օրը` Հունիսի 22-ին: Հուլյան տոմարի վաղ շրջանում, երբ գարնանամուտի Արեգ ամսվա Արեգ օրը Մարտի 20-ին էր հանդիպում, Նավասարդ ամսվա Մարգար օրը Հունիսի 21-ին էր համապատասխանում: Ինչպես քրիստոնեության հաստատումով ձմեռային արևադարձի օրը` Դեկտեմբերի 22-ը երեք օրվա հավելումով (22+3=25) Միհրի ծննդից վերածվեց Հիսուսի ծննդյան տոնակատարության, այնպես էլ ամառային արևադարձի օրը` Հունիսի 21-ը երեք օրվա հավելումով (21+3=24) Մարգար Հովաննեսի օրից վերափոխվեց Հովհաննես Մկրտիչի օրվա տոնակատարության57: Վերը նշեցինք, որ 5-րդ դարավերջին Հայաստան բերված Երուսաղեմի Ճաշոցում Հունիսի 24-ը համընկել է Նավասարդի 1-ի հետ: Սակայն, հուլյան Հունիսի 24-ը իրականում համապատասխանում է Սրբազան Տոմարով Նավասարդի 7-ին` Աստղիկի (Վարդավառի) օրվան: Որ այս վերջին համապատասխանությունը պատահական չէ, համոզվում ենք հետևյալից` ” День его [Сурб Карапета] рождения, как и Ивана купалы, приходился на Ильин день – армянский Вардавар, греческие Таргелии–языческие праздники летнего солнцестояния. В архаичной Греции этот день был посвящен роносу. Иван упало широко празднуется в Полесье и вне его пределов 24 июня по старому стилю – 6 июля по новому; по церковному календарю – День Рождества Св. Ионна Крестителя.

Инициатором массовго крещения населения в Тароне Мамиконян считает Св. Григория. Ему же приписывается учреждение праздника Сурб Карапета 1-го Навасарда. По Агатангелосу (V в.) на Навасард весело справили праздник в память великого блаженного Ованнеса и святого мученика Атагинеса. Название месяца Навасард переводится как Новый год. В то же время в церковным календаре и в народных песнях постоянно упоминается Вардавар как праздник Сурб Карапета¦58:

Հարկ է նշել, որ մեր նախաքրիստոնեական Վարդավառը նվիրված է եղել Աստղիկ դիցուհուն, որին ընծայաբերել են ծաղիկներից հատկապես վարդեր, մրգերից` ծիրան և թռչուններից` աղավնի: Հայտնի է, որ Վարդավառից առաջ արգելված էր խնձոր ուտել, քանզի այն համարվում է բարու և չարի իմացության ծառի պտուղ, որի վրա ի սկզբանե արգելք կար դրված, իսկ Կենաց ծառի պտղի (Ծիրանի) վրա` ոչ:

Այսուհանդերձ, եթե նկատի ունենանք, որ Մարգար օրանունը “Սովորաբար կապում են Մարգար անվան հետ, որ առաջացել է մարգարե բառից”59, ÇëÏ ” имя Маргарэ указывает на то, что в монастыре Сурб Карапэта в Муше было прорицалише, и пришедший мог получить ответ на свой вопрос. Об этом же упоминается во многих песнях-панегириках¦60, ապա պարզ կդառա, որ հայոց հնավանդ Վարդավառ-Աստղիկի տոնը խափանելու համար Գրիգոր Լուսավորիչն այն փոխարինել է Հովհաննես Մկրտչին նվիրված տոնով:

Վերոբերյալ փաստերը հաստատում են, որ հայոց Վարդավառի տոնակատարությունը ժամանակային առումով հնում առնչվել է ամառային արևադարձին Շնաստղ-Սիրիուսի արեգակնային ամբարձման հետ: Այդ շենություն բերող հրաշագեղ աստղի մասին Աստղաբանությունից հայտնի է հետևյալը` ” СИРИУС (Sirius), Каникула (Canicula), Собачья звезда – звезда, альфа Большого Пса, положение 14°05’ Рака… Сириус – ярчайшая звезда земного неба, естественно, была первой среди звезд выделена людьми, и история ее многочисленных названий является наиболее древней… Наибольшую роль Сириус играл в астрономии и астролятрии Древнего Египта, т. к. в период Древнего Царства (кон. IV – нач. III тыс. до н.э.) гелиакический восход Сириуса совпадал с началом ежегодного разлива Нила, и с этими двумя событиями было связано начало нового года… Уже в глубокой древности Сириус считалься воплощением богини Сопдет (или Сопт), больше известной под ее греческим именем – Сотис (Sotis), покровительницы разлива Нила, нового года и умерших. Гелиакический восход Сириуса имел в Египте особое название вепренпет (wp rnpt) «открыватель года» и отмечался как большой праздник.»61:

Հայտնի է, որ “Սիրիուսի գեղեցկության ու խորհրդավորության նկատմամբ անտարբեր չի մնացել նաև Ամենայն Հայոց բանաստեղծ Հովհ. Թումանյանը: 1922 թ., իր մահվանից մեկ տարի առաջ, նա գրում է “Սիրիուսի հրաժեշտը” խոհաքնարական բանաստեղծությունը, որն սկսվում է այսպես.
Սիրիուս, երկնքից ահեղ անցվոր,
Ուրկից եկել,
Ուր ես թեքել,
Ուր ես ճեպում էդքան հզոր
Անճառ թափով,
Անծեր ճամփով
Դարեր, դարեր հազարավոր…”62:

Հայտնի է նաև, որ “Մեծամորում գտնվել են աստղագիտական դիտումների համար նախատեսված երեք հարթակներ: Մ.թ.ա. 2800-2600 թթ. է ստեղծվել այս հին “աստղադիտարանը”, երբ Մեծամորը մետաղի մշակման կենտրոն էր: Հաշվարկումները ցույց են տվել, որ այս հարթակներից կատարվել են Սիրիուսի դիտումներ”63:

Աստղիկին նվիրված Վարդավառի տոնակատարության մասին որոշ մանրամասներ64 մեզ հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ երկնակամարի ամենապայծառ Շնաստղ-Սիրիուսը իրականում խորհրդավոր Արուսյակն է, որը մեզանում համարվել է սիրո և գեղեցկության դիցուհու մարմնավորում: Պատահական չենք համարում, որ նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում Վարդավառը նաև Պայծառակերպության տոն է կոչվել:

Սրբազան Տոմարի աշնանամուտի Տրէ ամիսը համապատասխանում է գրիգորյան տոմարով Սեպտեմբերի 17-ից Հոկտեմբերի 16-ը ժամանակահատվածին, իսկ Տրէ ամսվա Մազդեզ օրը` Սեպտեմբերի 22-ին: Հուլյան տոմարի վաղ շրջանում, երբ գարնանամուտի Արեգ ամսվա Արեգ օրը Մարտի 20-ին էր հանդիպում, Տրէ ամսվա Մազդեզ օրը Սեպտեմբերի 21-ին էր համապատասխանում:

Տրէ ամսանվան լեզվաբանական քննությունից հայտնի է, որ “Տրէ.- ունի նաև տրեայ ձևը, որ Աճառյանը համարում է սեռական հոլով, բայց ճիշտ չէ. է վերջավորությունը կարծվել է ածանց և փոխարինվել -եայ ածանցով (հմմտ. քուէ և քուեայ): Բոլոր հայագետներն էլ համարում են, որ Տիր աստծու անունից է` Տիրի ամիս: Շատերը համարում են իրանական փոխառություն, որ ընդունում է նաև Հր. Աճառյանը: Մենք Տիր/ Տիւր աստվածանունը համարել ենք բնիկ հայկական բառ` բխեցնելով հնդեվրոպական dei- արմատի *diur–, *dir- ձևերից (առաջինից` Տիւր, երկրորդից` Տիր): Ինչպես ուրիշ լեզուների` հ. ե. նույն արմատից ծագած բառերը, այնպես էլ հայերենի Տիւր/ Տիր-ը նախապես նշանակել է ընդհանրապես աստված…”65: Հայոց դիցաբանությունում Տիրը դպրության, պերճախոսության, գիտությունների ու արվեստների դիցն է: Որպեսզի պարզենք թե գիշերահավասարի Տրէ ամսվա Մազդեզ օրը ինչ խորհուրդ ունի, նախ անհրաժեշտ է բացահայտել դիտարկվող ամսանվան և նրան համապատասխան օրանվան տակ թաքնված Հավատար Աստծուն66, քանզի հայտնի է, որ ի սկզբանե արիական հավատքը Արևապաշտությունից բացի կոչվել է նաև Մազդե(զ)ականություն67: Եթե Կրիշնայականության, Զրադաշտականության, Հրեականության, Բուդայականության, Քրիստոնեության և Մահմեդականության Հավատարներ են համարվում համապատասխանաբար Կրիշնան, Զրադաշտը, Մովսեսը, Բուդդան, Հիսուս Քրիստոսը և Մուհամեդը, որոնք պատմական անձնավորություններ են, ապա պետք է նմանապես պարզել Մազդեզի պատմական անձնավորություն լինելը: Այս առնչությամբ ուշագրավ է այն փաստը, որ ի տարբերություն հայոց տոմարի, պարսկական հին ու նոր օրացույցներում Մազդեզ օրանուն չկա, ինչը ենթադրել է տալիս այդ անվան հայկական ծագումը:

Ըստ Էդ. Աղայանի Մազդեզ-ի “Հին և ճշգրիտ ձևն է մազդեզն”68: Ստուգաբանորեն այն կազմված է հայերեն մազ և դեզ բառերից ու նշանակում է մազերի կույտ կամ շեղջ: Հասկանալի է, որ խոսքը գլխի մազերին է վերաբերում: Այդ առումով հայոց ավանդությունում Մազդեզ Հավատարի կերպարին պատշաճող երկու պատմական անձնավորություններ են հայտնի` քաջագանգուր Հայկ նահապետը և գիսավոր Սուրբ Կարապետը:

Ըստ հայոց հնավանդ պատմության Հայկը “վայելչակազմ էր, թիկնավետ, խիստ գանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով, հաստ բազուկներով”69: Իսկ թե քաջագանգուր Հայկն որպես Հավատար ինչ առնչություն ունի դպրության, պերճախոսության, գիտությունների ու արվեստների Տիր աստծու հետ, մեզ սպառիչ պատասխան է տալիս վարդապետ Հովհաննես Իմաստասերը վերոհիշյալ վկայությամբ, որից իսկապես հետևում է, որ աստվածային ճշմարիտ հավատքը, գիրն ու տոմարը ավելի վաղ ժամանակներում մարդկությանը տրվել է Հայկ նահապետի միջոցով: Անկասկած, Հայկ Աղեղնավորը մեր Տերունական Յոթնալույս ու Եռամեծ վարդապետն է, որի արևապաշտական վարդապետությունն իր կենդանության օրոք և հետո քրմերի և ժողովրդի կողմից ճանաչվել է ոչ միայն ստույգ և ճշմարիտ, այլ նաև հարազատ ու հավատի արժանի:

Հայ մատենագրությունում Տիրը հայտնի է նաև Գրող և աջ ձեռքի Թաթ անուններով, իսկ պարսկականում` նետ և Փայլածու մոլորակ նշանակություններով: Այդ կապակցությանբ ուշագրավ է հետևյալ վկայությունը`
” В Бирс-и-Нимруде в последнее время открыта комната нечто в роде молельни, где на всех кирпичах отпечатано треугольное изображение клина или остроконечной стрелы – одной из божественных вообще эмблем у Ассирицев. Это изображение стрелы, входившее, как известно, в клинообразное письмо элементом существенным и служившее символом бога Небо, есть именно Тир, что с одной стороны означало §стрела¦, а с другой – служило названием планете Меркурию у древних Парсов¦70:

«Набог, есть не что иное как ассирийский Небо или Небу, который в Сирии является под формою Набук. В древней Ассирии… это был бог учения; в Сирии же и в армянской Месопотамии под Набогом или Набуком разумели Меркурия. Это божество в Великой Армений известно было под именем Тира. Его эпитеты были: scriba, sapiens, т.е. ‘’писец’’, ‘’мудрый или прозорливый’’, у Армян и Парсов: депир, ¹еЗс – “писец¦¦71:

Հայոց ավանդությունում Հայկ Աղեղնավորի տիրական` տերունական կերպարում նույնպես առկա է նետի խորհուրդը, քանզի նա հայտնի է որպես “անվանի և քաջ նախարար, հաստ աղեղով և հզոր նետաձիգ”, որն իր լայնալիճ աղեղից՝ ծիածանից արձակված երեքթևյան նետով (կյանքի ճշմարտության, լույսի իմաստնության և ջերմ սիրո եռամիասնական ճաճանչով) վերջ դրեց տիտանյան Բելի խավարամտությանը: Մեր էպոսում հովիվ և որսորդ Հայկ- Դավթի այլաբանական կերպարում իրականում ներկայացված է արևելյան իմաստնության Ուսուցիչն ու Հավատարը:

Մեր ավանդությունում շատ հետաքրքիր է նաև Սուրբ Կարապետի խորհրդավոր առնչությունը Տիր-Մազդեզի դիցաբանական կերպարին: Նախ նշենք, որ հելլենիզմի ժամանակաշրջանում Հերմեսի և Ապոլոնի դիցերի գործառույթը մեզանում համարժեք է դիտվել Տիրի գործառույթին և համատեղվել նրա հետ: Ս.Գրքից հայտնի Մելքիսեդեկի արևապաշտական քահանայապետության կապակցությամբ, որը հարազատորեն ճանաչվել ու գործել է Հայոց աշխարհում, մենք “Հայոց առեղծվածը” ուսումնասիրությունում բավարար չափով ներկայացրել ենք Տիրի և Հերմեսի դիցաբանական համարժեքությունը հաստատող փաստացի վկայություններ: Տիր-Մազդեզի դիցաբանական կերպարի տակ նաև Սուրբ Կարապետին տեսնելու համար մեզ բավարար հիմք են տալիս հետևյալ փաստերը`
ա. “Կարապետի հետ կապված պատումներն ունեն մինչ քրիստոնեական ծագում, շատ գծեր ժառանգված են հայ հեթանոսական աստվածներից, հիմնականում Տիրից որպես արվեստի հովանավորող և պոեզիայի ու երաժշտական ունակություններ պարգևող և Միհրից ու Վահագնից որպես դևերի (իմա` վիշապ-հրեշներ– Ս.Ս.) հալածող ու հաղթող”72:

բ. Մշո սուլթան Ս. Կարապետ վանքը նախապես եղել է Գիսանե և Դեմետր հեթանոսական սրբերի մեհենատեղին:

“Музар Оанн или Аннедот – Посланец Небес или Солнца (первый Одакон Ано-Дафос, человек-рыба) – ежедневно появляясь из моря на рассвете и погружаясь в него на закате, преподал им армян благое учение, все их искусства и культуру. Было это во время царствования Аменона Халдейского…

Сурб-Ованес – древнейший христианский монастыр в Армении. Он сооружен на месте допотопного Храма Огня и располагается на левом берегу Ефрата, у подножия величественного Непата…

Хотя царь [Тиридат] и часть его придворных приняли христианство, народ ему воспротивился и был насильно обращен в новую веру. Чтобы сломить их сопротивление, в тот же год Григор посоветовал царю сровнять с землею храм огня в Бхагаване и воздвигнуть на его месте христианскую церковь, куда и поместили затем реликвии (бедренную кость и кости двух пальцев), якобы принадлежавшие святому Иоанну Крестителю, или «Предтече». В период полуторавековой зависимости от Македонии (325 г. до Р.Х.) армяне приняли для своего халдейского человека-рыбы Аннедота имя Ованес. Их легко заставили поверить в то, что «Ованес Креститель», загнавший их в воду, был тождественен Ованесу или Оанну, наставлявшему их предков… Короче говоря, индентичность имени и стихии оказалась полезным союзником в плане, состряпанном дипломатичным святым. К концу одинадцатого века вся Армения приняла Христианство¦73:

գ. Է. Պետրոսյանը Ապոլոնի և Սուրբ Կարապետի շուրջ չորս տասնյակ նույնիմաստ մակդիրների համեմատական քննության արդյունքում եզրակացրել է. ” Сопоставление указывает на индентичность функций доэллинского Аполлона и древнеармянского Карапета¦74: Ի դեպ, այդ մակդիրներրից են գիսավոր-ը (волосатый), լուսավոր-ը, սուրբ-ը, մարգարե-ն,կարապետ-ը, սուլթան-ը, պահպան-ը, ահեղ-ը, ձուկ-ը և այլն:

Նշված փաստերի հետ զուգաբանում են ոչ պակաս ուշագրավ հետևյալ փաստերը`
ա. Սեպտեմբերի 21-ը հին սլավոնական ավանդությունում հայտնի է որպես օձին նետահարող Լույս-Աստծո օր` ” день Световита (Белобога)¦75:

µ. §Согласно преданиям Книги Коляды , в ту эпоху (ЭП³пЗ бхЭЗ ОЯ»йщЗ ¹³с³Ясз³ЭБ Щ.Г.³. XVI-XIV С³½³с³ЩЫ³ПЭ»сбхЩ – к.к.) людей обучил земледелию, писменности и искусствам бог Велес¦; §…имя §волос¦ суть один из способов произнесения имени бога Велеса (Волоса). Почитающие Велеса всегда отпускают длинные волосы¦76; ЗлП Велесень ³Щлн³ С³Щ³с нП³Ын³Н ¿. §Седьмой месяц Ведического года, первый месяц осени, посвяшен богу Велес, потому и называется велесень¦77:
գ. Սեպտեմբերի 21-ը քրիստոնեության ընդունումով վերածվեց Ս. Գէորգի տոնի, որը Հայ առաքելական եկեղեցին նշում է սեպտեմբերի 24-ից 30-ը` ամսավերջի յոթնօրյակում պատահող շաբաթ օրը: Հետաքրքիր է, որ այս դեպքում սեպտեմբերի 24-ը (24=21+3 օր), համանման ամառային և ձմեռային արևադարձային տոներին` դեկտեմբերի 25=(դեկտեմբերի 22+3 օր) և հունիսի 24=( հունիսի 21+3 օր), իր մեջ նույնպես երեք օրվա հավելումն ունի:

Այսպիսով պարզվում է, որ աշնանային գիշերահավասարի օրը մեր դպրության աստված Տիր-Մազդեզի օրն է, որի Հավատարներն են խիստ գանգուր մազերով Հայկ նահապետ և գիսավոր մարգարե Հովհաննես Կարապետ պատմական անձնավորությունները:

Պատկերավորության համար դիտարկված չորս հիմնական տոների վերաբերյալ տվյալներն ամփոփել ենք նկ. 3-ում:

Ծանոթագրություններ
1 Տես ՀՍՀ, հտ.5, Ե., 1979, էջ 117,”Ծառապաշտություն” ծանոթագրությունը:
2 Տես Աբրահամյան Ա.Գ., Հովհաննես Իմաստասերի մատենագրությունը, Ե., 1956, էջ 223-224:
3Նովրուզ բառացիորեն նշանակում է նոր օր: Այն ոչ թե հին պարսկական տարվա առաջին ամիսն է եղել, այլ հնուց ի վեր պարսկական Նոր տարվա օրանունն է – Ս.Ս.
4 Է. Աղայան, Ակնարկներ հայոց տոմարների պատմության, Ե., 1986, էջ 25:
5 Գ.Բրուտեան, Օրացոյց Հայոց, Մայր Աթոռ Սրբ. Էջմիածին, 1997, էջ 265:
6 Նշվ. աշխ., էջ 290-291:
7 XI դարում տոմարագետ Հովհաննես Սարկավագը, (Իմաստասերը) Հուլյան տոմարի հետևողությամբ նահանջ տարի մտցնելով, 1084թ. օգոստոսի 11=նավասարդի 1 զուգադրությամբ անշարժացրեց հայոց շարժական օրացույցը, որը և սկիզբ եղավ Սարկավագադիր կամ Փոքր թվականի համար:
8Ղ.Ալիշան, Յուշիկք հայրենեաց հայոց, Վենետիկ, 1869, էջ 88:
9 Է.Աղայան, Ակնարկներ հայոց տոմարների պատմության, Ե., 1986, էջ 28:
10 Հայտնի է, որ “Մազդեականության մեջ, մինչև V դ. մ.թ.ա., պաշտվել են նաև տեղական ցեղային աստվածները (դևերը): Քսերքսես I կենտրոնացրել է պաշտամունքը և արգելել դևերի երկրպագությունը: Սակայն, հետագայում ևս, Մազդայի հետ մեկտեղ հիշատակվում են Անահիտ և Միթրա աստվածությունները: Հին Մազդեականության որոշ գաղափարներ և ծեսեր վերաիմաստավորված ձևով ներառել է զրադաշտականությունը”: Տես ՀՍՀ, հ.7, Եր., 1981, էջ 132, ՄԱԶԴԵԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ծանոթագրությունը:
11Խոյ (լատ. Aries), Արեգ, Վահագն և արի` քաջ հասկացությունները փոխկապակցված են: Այդ են հաստատում հայոց բանահյուսությունը, ազգագրությունը և տոմարագիտությունը: Օրինակ, Ձենով Հովանը Սասնա տան շորերը, զենքերը և Քուռկիկ Ջալալին հանձնելով Մհերին ասում է. “-Որդի, առ հագի, նստի, // Սասնա տան խոյերեն դու ես մնացե…”: “Բառգիրք հայոց”-ում (Ե., 1975, էջ 37, ծան.892) արեգ-ը նշանակում է նաև քաջ, որը հայտնի է որպես Վահագնի մակդիր, իսկ Վահագնի ծննդյան երգում նրա “աչկունքն էին արեգակունք”: Նախահայր արի Հայգի մասին տես Ս. Սիմոնյան, Հայոց առեղծվածը, “Հայ-Արիներ”, 2006, թիվ 1-2-3, էջ 47-60:
12ՁՌսՈՍ ը.թ., ԸՐՍՑՌփպրՍՈÿ ՐՏՊՌվՈ Չ ԹպՊՈւ .Ծ., 2001, ր. 17:
13 ՁՌսՈՍ ը.թ., ր. 489:
14 Գր. Բրուտյանը թյուրիմացաբար մեր ազգի և լեզվի սկիզբը կապում է Ծննդոց գրքից հայտնի աշտարակաշինության հետ: Այս կապակցությամբ ժամանակին Հ. Մատիկյանը գրել է.”Կարծենք հարկ չկա ըսելու, որ մեր ցեղին աշտարակաշինութենէն սկսիլը Ս.Գրոց ազդեցութեան տակ ստեղծուած արուեստական կեղծիք մըն է”: Նույնը նշել է նաև Մ.Աբեղյանը. “Ազգերի և լեզուների սկիզբն աշտարակաշինության հետ էր կապվում ժամանակի հասկացողությամբ` Սուրբ Գրքին հետևելով: Խորենացին ևս այդպես է վարվում յուր մեկնության մեջ պարսից ազգի սկզբնավորության և Բյուրասպի մասին խոսելիս…Սույնպիսի մի շինովի բան է, հարկավ, հայոց ազգի ծագումն աշտարակաշինության հետ կապելը”: Այդ մասին տե՛ս մեր “Հայոց առեղծվածը” ուսումնասիրությունը (“Հայ-Արիներ”, 2006 թ.., թիվ 1-2-3, էջ 47-60), որտեղ հիմնավորել և ցույց ենք տվել, որ մեր էպոսից ու պատմությունից հայտնի Թորգոմի (Մհերի) որդի Հայկ (Դավիթ) նահապետը պատմականորեն և ժամանակագրորեն չի նույնանում արիական ազգերի մեր նախահայր Հայամարդու (Հայգի) հետ: Իրականում աստեղային Հայկը հայոց տիեզերածնական առասպելում հանդես է գալիս որպես մակրոկոսմոսի խորհուրդն ունեցող (Հ)Աստված` Հայամարդ, որի ուստրերի և դուստրերի դիցանուններն իրենց աստղաբանական բովանդակությամբ ու իմաստով զուգաբանում են Կենդանաշրջանի համաստեղությունների և արեգակնային տարվա ամիսների հետ: Պարզվել է նաև, որ Հայկ-Օրիոն համաստեղությունը տասնածիր Կենաց ծառի` Ծիրանի խորհուրդն ունի:
15 Գր. Բրուտեան, Օրացոյց Հայոց, էջ 157-163: Ցավոք սրտի հեղինակը չի իմացել Հայկի մը և Արեգ ամսվա Արեգ օրվա փոխարեն որպես գլխավոր տոն դիտարկել է Նավասարադի 1-ը – Ս.Ս.:
16 Асов А.И. Славянская астрология. М., 2001, с. 296:
17Գր.Ղափանցյան,Արա Գեղեցիկի պաշտամունքը, Եր.,1945, էջ 166:
18А.Ф.Черняев,С.Н.Удалова.Времяпирамид–Время России. М., 2000, с. 69.
19 Мифологический словарь. М., 1991, с. 54:
20″Նիկիայի ժողովից սկսած ընդհանուր օրենք դարձավ Զատկի տոնը կատարել մարտի 22-ից ապրիլի 25-ը` 35 օրերի ընթացքում, Լուսնի լրմանը հաջորդող կիրակին:Սիրիայի, Միջագետքի և Կիլիկիայի մի մասի քրիստոնյա եկեղեցիները չընդունեցին Նիկիայի ժողովի զատկական որոշումները: Նրանք Զատիկը տոնեցին Նիսանի 14-ի ամսաթվին անշարժ կերպով, առանց նկատի ունենալու գիշերահավասարը, Լուսնի փուլը ու շաբաթվա օրը”, տես Տ.Գևորգ արք. Սերայդարյան, Եկեղեցական տոմարագիտություն: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2003, էջ 80:
21Արտակ արք. Մանուկեան, էջ 140-141:
22 Мифологический словарь. М., 1991, с. 591:
23Տես Ս. Սիմոնյան, Կենաց ծառի` Ծիրանի աստվածային խորհուրդը, “Հայ-Արիներ”, 2004, մայիս, թիվ 10(37), էջ 15-16:
24Ղ.Ալիշան, Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնը, Ե., 2002, էջ 17:
25А.И. Афанасьев. Древо жизни. М., 1982, с.214: Տես նաև Ս. Սիմոնյան, Հայոց խորհրդավոր Ծիրանենին և նրա Կենաց պտուղը, “Հայ-Արիներ”, 2004, ապրիլ, թիվ 7(34), էջ 12-14:
26В.А.Титов.Начало Эры Водолея. Новая Эпоха. N 2, 1999:
27Ե.Ա. Սարգսյան, Երկնային լուսատուները հուսալի կողմնորոշիչներ են, Եր., 2002, էջ 73-74:
28В. Е. Ларичев. Колесо времени. Новосибирск, 1986, стр. 55: Թե ինչ աղետալի հետևանքներ ունեցավ քուրմ տոմարագետների այդ խորհրդին չհետևելը, որի արդյունքում մասնավորաբար ծնվեց շինծու հուլյան տոմարը, ներկայացնենք երկու ցայտուն օրինակով:
16-րդ դարում, երբ քրիստոնեական եկեղեցու տոնացույցի հիմքում դրված հուլյան օրացույցի սխալը կազմեց10 օր, Հռոմի Գրիգոր 13-րդ պապի կարգադրությամբ 1582 թվի հոկտեմբերի 4-ին՝ հինգշաբթի օրվան հաջորդող օրը համարվեց հոկտեմբերի 15՝ ուրբաթ:
Նորաստեղծ Սովետական Միությունում մինչև 1918 թ. հունվարի 31-ը գործում էր հուլյան տոմարը: Գրիգորյան կամ նոր տոմարի անցնելու կապակցությամբ կառավարության հատուկ որոշմամբ 1918 թ. հունվարի 31-ին հաջորդող փետրվարի 1-ը համարվեց փետրվարի 14, քանի որ այդ ժամանակ հուլյան տոմարի սխալը կազմում էր 13 օր: Ահա թե ինչու հուլյան տոմարով 1582 թ. հոկտեմբերի 4-ից մինչև հոկտեմբերի 15-ը ժամանակ գոյություն չունի, և ահա թե ինչու, ըստ վիճակագրական տվյալների, Սովետական Միությունում 1918 թ. փետրվարի 1-ից 13-ը ոչ մի երեխա չի ծնվել, ոչ մի հանցագործություն չի կատարվել և այլն:
29Հայոց ամսանունները մեր աստեղային առասպելում մակրոկոսմոսի` մեծ աշխարհի խորհուրդն ունեցող Հայամարդու` Հայկի ուստրերն ու դուստրերն են: Այդ մասին տես Ս. Սիմոնյան, Հայոց Առեղծվածը, “Հայ-Արիներ”, 2006 թ.., թիվ 1-2-3, էջ 47-60:
30Омар Хайам, Трактаты, М., 1961, с. 188-189:
31Վերջինս ճիշտ է անվանել Ավելաց օրեր:
32″Առաջին ամիսս այս, ասէ, ձեզ սկիզբն ամսոց, որ է Արեգ ամիս”, տե՛ս Եղիշէ, Վարդապետութիւն, 1859, էջ 242:
33″Հայաստանի Հանրապետություն”, 6 փետրվարի, 2004 թ., էջ 5: Տես նաև « Сборник сведений о Кавказе»,т.1, Тифлис,1871 г., с. 56:
34Վ. Սարգսյան, Ուրարտական քաղաքակրթությունը և բասկերի նախահայրենիքի հարցը, Եր., 1988, էջ 44-47:
35Տես Ա. Մովսիսյան, Հայկական մեհենագրություն, Եր. 2003, էջ 116, աղ. 8:
36 Տես Հ.Ս. Բադալյան, Օրացույցի պատմություն, Եր., 1970, էջ 87, աղ. 7:
37Бируни А. Избр. Произведения, т. 1, Ташкент, 1957, с. 253:
38Հ.Ն. Ակինեան, Հայոց եկեղեցական տարին եօթներորդ դարու սկիզբը, “Հանդէս Ամսօրեայ”, թիւ 2, 1947, էջ 74:
39 Գ.Մ. Մարտոյան, Հայոց դիցարանի գլխավոր եռյակը, Ե., 2004, էջ 24:
40Բ. Թումանյան, Տոմարի պատմություն, Ե., 1972, էջ 41:
41Է. Աղայան, էջ 71-72:
42Taqizadeh S.H. Old Iranian Calendars. The Royal Asiatic Socity, 1938.
43À. Áèðóíè. Èçáð. Ïðîèçâåäåíèÿ, ò.1, Òàøêåíò,1957, ñ. 223:
44Taqizadeh S.H. Old Iranian Calendars. The Royal Asiatic Socity, 1938.
45 Իմա` դից – Ս.Ս.:
46 Տ.Գևորգ արք. Սերայդարյան, Եկեղեցական տոմարագիտություն: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2003, էջ 22-23:
47Նշվ. աշխ., էջ 22:
48Աբրահամյան Ա.Գ., էջ 223-224:
49Կ. Կոստանեան, Մեհեկան ամիս, “Արարատ”, փետրուար, 1897, էջ 56-57:
50Արտակ արք. Մանուկեան, Հայ եկեղեցու տօները,Թեհրան, 1999, էջ 62-63:
51Մաղաքիա արք. Օրմանյան,Ծիսական բառարան,Ե., 1992, էջ 42:
52 Ю.Терапиано. МАЗДЕИЗМ. М., 1992, с. 35:
53Արտակ արք. Մանուկեան, էջ 41-43:
54 “Արդարացի չէ Եղիշեն նաև իր այն պնդման մեջ, որ իբր թե Վասակը և նրա համախոհները ուրացել են քրիստոնեությունը… Առավել անկողմնակալ Ղազարը ոչ մի տեղ որոշակի չի ասում Վասակի հավատուրացության մասին…”, տես Ն. Ադոնց,”Մարզպան Վասակը պատմաբանների դատաստանի առաջ”, Պետերբուրգ, 1904 (ռուս. լեզվով): Պայծառատես Կորյունի վկայությամբ “Այն ժամանակ աստված տվեց, որ Սյունիքի իշխանության գլուխն անցավ քաջ Սիսական Վասակը, խելացի ու հանճարեղ և կանխագետ, աստվածային իմաստնության շնորհքով օժտված մի մարդ”:
55Հայոց շարժական օրացույցով 451թ. Քաղոցի 1-ը համապատասխանել է հուլյան Դեկտեմբերի 4-ին – Ս.Ս.:
56Եղիշե, Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին, Ե., 1971, էջ 82:
57Այդ երեք օրերին գիշերվա և ցերեկվա տևողությունը համարյա թե չի փոփոխվում:
58Э. Петросян. Боги и ритуалы Древней Армении. Ер., 2004, с.26:
59Է. Աղայան, էջ 77:
60 Э. Петросян, с. 19:
61А.Ю.Саплин. Астрологический энциклопедический словарь. М., 1994, с. 353:
62Ս. Ներսիսյան, Աստղալից երկինք, Եր., 2000, էջ 81:
63Ս. Ներսիսյան, էջ 13:
64С. Симонян.«Тайнство армянского праздника Вардавар
«Голос Армении», 17 июля, 2004, с.8:
65Է. Աղայան, էջ 61:
66Հավատարի համարժեքը սանսկրիտում Ավատարն է, որը նշանակում է հոգևոր աշխարհից իջած Աստծո մարմնավորում:
67Катехезис Зороастризма, М., 2002, ñ. 172:
68Է. Աղայան, էջ 78:
69Մ. Խորենացի, Հայոց պատմություն, Եր., 1990, էջ 23:
70Н.О. Эмин. Иследования по армянской мифологии, археологии, истории и истории литературы (за 1858-1884 гг.). М., 1896, с. 26:
71Н.О. Эмин, с. 39:
72Գ.Արծրունի, Դիցարան հայոց: Հանրագիտական բառարան, Եր., 2003, էջ 108:
73Илларион С. Писмо из монастыря Сурб Ованес. Этот фрагмент из большого письма, подписанного «И…», был первоначально напечатан в “Theosophist” в июле 1881 года (том II, стр. 213-215):
74Э. Петросян. Боги и ритуалы Древней Армении. Ер., 2004, с.45-46:
75В. Светлов. Защитная магия древних славян. СПб, 2003, с. 76:
76А.И. Асов. Славянская астрология. М., 2001, с. 179 и с. 182:
77А.И. Асов, с. 458:

Սերգեյ Սիմոնյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 74, 75, հունիս, հուլիս, 2006թ.

Արիական մշակույթի հետքեր Ճապոնիայում

June 29, 2011

Արիական մշակույթի հետքեր Ճապոնիայում

«Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի 2-րդ կեսին հյուսիս-արևմուտքից Հնդկաստան ներթափանցեցին Արիները, որոնց կենցաղի վերաբերյալ տեղեկություններ կան վեդաներում»1: Արիների հայրենիքը գտնվում է արևմուտքում, Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի շրջակայքում: Ուստի, Արիների մուտքը Հնդկաստան կարող էր լինել միայն Հյուսիս-արևմտյան կողմից: Այդ եղելությունը պարունակում է անժխտելի մի պատմական իրականություն: Դա Արիների՝ Հայկական լեռնաշխարհից աշխարհով մեկ տարածվելու իրողությունն է:

Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում հիշատակություններ են եղել Ճապոնացիների նախնիների մասին: Նրանք դեռ այն ժամանակներում գտնվում էին Ասիայի մայրցամաքում: Արևմուտքից եկած Արիների հետ նրանք շփվել են կղզիներ տեղափոխվելուց առաջ` Չինաստանում, Կորեայում: Արիներից նրանք սովորել են հողամշակություն, անասնապահություն, մետաղամշակություն և այլ գիտելիքներ…

Ճապոնիայի ֆուձիյամա (ֆուժիեամա, Fuji –san, ֆուձիսան, ֆուձի) հրաբխի գագաթը ունի 3776 մ բարձրություն և, ի դեպ, ամենաբարձր կետն է Ճապոնիայում: Նա Ճապոնացիների շատ սիրած լեռն է և համարվում է նվիրական: Հնարավոր է, որ Այներեն Ֆուսխի=Կրակի աստվածուհի, ճապոներեն` Յամա և սան=լեռ, գործող հրաբուխ Հոնսյու կղզում, Ճապոնիայի առավել բարձր լեռնագագաթը: Գտնվում է Տոկիոյից 90կմ արևմուտք-հարավարևմուտք: Ֆուձիյաման գագաթում կանոնավոր կոն է` 700 մ տրամագիծ և մինչև 100 մ խորություն ունեցող խառնարանով: Լանջերին կան կողային խառնարաններ և խարամային կոներ: 781թ-ից տեղի են ունեցել 12 ժայթքումներ, վերջինը` 1707-1708թ-ին: Լանջերը ծածկված են մշտադալար անտառներով: Գագաթը 10 ամիս ձյունածածկ է: Ֆուձիյաման համարվում է սուրբ լեռ: Այն կրոնական ուխտագնացության և զբոսաշրջության վայր է: Ֆուձիյամայի պատկերը Ճապոնական արվեստի սիրված առարկան է (նկարներ, ճենապակի, ասեղնագործություն)2: Ֆուձիյաման սրբանվեր լեռան է վերածվել ճապոնացիների Սինտոյական ուսմունքի «բնության և գեղեցիկի պաշտամունքի» առանձնահատկությունների շնորհիվ: Ճապոնացին Ֆուձիյամայի հրաբխում պատկերացրել է հզոր Աստվածայինը, գեղեցիկը և բնությունը: Ֆուձիյամայում են հավաքվել լեռան կոնի գեղեցկությունն ու մեծությունը, հրաբխի հզորությունը և այլ ազդակներ: Պետք է ավելացնել նաև Աստվածների կամքն ու ցանկությունը, որի շնորհիվ 27 լեռների գագաթներից անցնող Տեղադրական 13 առանցքների ուղղությունները իրար են հանդիպել Ֆուձիյամայի գագաթում: Ֆուձիյաման ճապոնացիների ազգային միասնության խորհրդանիշ է:

Ճապոնացիների Սինտոյական կրոնը որոշ առնչություններ է ունեցել հին Արիների հավատալիքների հետ: Ճապոնացիների և հայերի «նախնիների պաշտամունքը» ձևավորվել է միևնույն գաղափարի ակունքներից և մինչև օրս էլ գործում է երկու ազգերի մոտ: Հայոց «մեռելոցի» ծիսակատարությունը նախնիների պաշտամունքի մի մնացուկ է:

«Բարձր լեռների պաշտամունքը ևս կիրառել են երկու ազգերը: Հայերի և ճապոնացիների շատ սիրված «Արեգակի» կամ «Արևի» պաշտամունքը ևս ունեցել է իր ուրույն նշանակությունը: Նույնիսկ ճապոնացիները իրենք իրենց համարում են իբր Աստվածային «Արեգակի որդիներ» և պետական դրոշին էլ ձևավորված է սպիտակ պաստառի վրա կարմիր կլորակը` արեգակը: Իրենց կայսրին անվանում են «Արևորդի»:

Հարց է ծագում. ճապոնացիները որտեղի՞ց են յուրացրել Արիական մշակույթի սովորույթները, գաղափարները և գիտելիքները: Դրանց մի արձագանքն է ներկայում ճապոնացիների կենցաղում պահպանված հին Արիական սովորույթների շարունակությունը: Ֆուձիյամայի գագաթում իրար հանդիպող Տեղադրական առանցքների ուղղությունների տեսությունը ևս Արիների մշակույթ է:

Ֆուձիյամա լեռան վրա ճապոնացի կրոնավորների մենաստան կա: Բացի դա, կանոնավոր մի ճանապարհով զբոսաշրջիկներն ու ուխտավորները կարող են բարձրանալ լեռան բարձրադիր վայրերը: Ֆուձիյամա լեռը կրկնակի սրբազան վայր է: Նախ, որ լեռան գագաթում իրար են հանդիպել Տեղադրական առանցքների ուղղությունները: Եվ ապա՝ նույն Տեղադրական առանցքների իրար հանդիպման վայրում է կառուցված պաշտամունքի մենաստանը: Հազվագյուտ են նվիրական նման վայրերը:

Ծանոթություններ –Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Հտ. 6, Երեվան, 1980. էջ 478, «Հնդկաստան»:
Նշվ. աշխ., Հտ. 12, Երևան, 1986, էջ 739, «Ֆուձիյամա»:

Միսաք Հ. Ճեվահիրճյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 74, 75, հունիս, հուլիս, 2006թ.

Հաղագս Նժդեհի

June 29, 2011

Հաղագս Նժդեհի

Սակայն ոչ սոսկ պարզապես Նժդեհի մասին, այլ` «աղագ» գրաբարյան արմատի բազմախորհուրդ իմաստներով. նժդեհյան՝ ա) պատճառով, բ) միջոցով (կերպով, եղանակով), գ) նպատակով, դ) ճանապարհով:

***
Մի՞թե չափազանցություն կա այն համեմատության մեջ, որ ինչպես ռուս բոլոր դասական գրողներն են դուրս եկել Գոգոլի «Շինել»-ից, այնպես էլ բոլոր հայ նորօրյա հերոսներն են սերել ու սերելու Նժդեհի բազմարժեքորեն հոգնատառապ ու բյուրահանճար Ոգուց…

***
Միայնումիայն Նժդեհ պատվանվամբ «լիազոր ներկայացուցիչ» ունենալու համար արդեն մարդկությունը կարող էր ապաշխարել իր բոլոր մեղքերի համար, իսկ Աստված` չապաշավել (չզղջալ) մարդ արարածին ստեղծելու համար:

***
Սկզբունքային ու մեթոդաբանական չարաչար ու ծանրածանըր սխալ է Նժդեհի մասին դատելը երկրային չափանիշներով…

***
Նժդեհի գործաշեն գաղափարների արմատավորումը անհրաժեշտ և բավարար է մեր բոլոր անձնային ու հանրային ախտերի բուժման համար` իբրև յուրատիպ համադարման, այլև նորանոր ձեռքբերումների և նվաճումների առհավատչյա:

***
Հնարավոր չէ, ուստի` անհրաժեշտ էլ չէ, որ գոնե մեկը երկրի վրա Քրիստոս լինի մարդկությանը երջանկացնելու համար: Միանգամայն բավարար է, թեև` քիչ հնարավոր, որ թեկուզ «սակավագույն ընտրյալք» Նժդեհակերպ լինեն նույն երջանկացման համար:

***
Հայ, – և ոչ միայն հայ,- գործիչներից ու նրանց գաղափարակարգերից, գործելակարգերից և ոչ այլ մեկը ինքնաբավ չէ ազգային բարօր կյանքի կազմակերպման ու կատարելագործման համար: Այդ մեկն ու միակը, ըստ իս` Նժդեհն է: Այնպես որ եթե լուսահոգի Վազգեն Սարգսյանը ընդամենը կարծում էր, թե լուսատու ուղենիշերի առումով «մեր պետությունը հիմա լավագույն դեպքում ենթադրում է Նժդեհյան կերպարներ»* (տիպար համարելով Շառլ դը Գոլին), ապա իրականում, համոզված եմ, ճշտագույնս կլինի ընդունել` Նըժդեհն ինքն է այսօր, և իցե ընդմիշտ, առավելագույն ու լավագույն կերպարը:
* «Ոգու Փորձություն», Երևան. 2000թ., էջ 288-րդ:

***
Որոշ մեծերի մասին գովասել են, թե նրանք այս կամ այն ազգի անցյալի կամ ներկայի(,) հանրակյանքի այս կամ այն ասպարեզի հանրագիտարանն են: Ահավասիկ` բազում հիմքեր ունենք փաստելու, որ Նժդեհը մեր ազգի բովանդակ հանրակյանքի (ներառյալ բաղձալի ապագայի) հանրագիտարանն է…
«Եվ այր մի Նժդեհ անունը»` հայերից ամբողջականագույնը, խոշորագույն հաշվով, ներամփոփում է մեր ազգի լավագույն գծերը և զերծ մնում բացասականներից:
Նույն այս պնդումները կարելի է հանգիստ խղճով արտարկել-ընդհանրացնել մարդու և համամարդկության վերաբերմամբ:

***
Նժդեհի օգնությամբ պետք է ինքնահաստատվեն ոչ թե առանձնյակ-անհատներ, այլ` մեր ազգն ու, արդեն ինչո՞ւ ոչ, ո՜ղջ մարդկությունը…

***
Եթե պայմանականորեն համարկենք (ինտեգրենք) մերօրյա (և՛ ինչո՞ւ միայն մերազգի) յուրաքանչյուր իշխանավորի ու աստիճանավորի բոլոր արժանիքները, դրանց հանրագումարն իսկ դարձյալ չի հավասարվի նժդեհի արդյունարար առաքինությանը: Եվ սա պնդում եմ անկեղծ ցավով…

***
Նժդեհն ավելին է եղել, է և մնալու, քան` Իր ամենամեծ մեծարանքը:

***
Աշխարհիս բոլոր իսկահերոսները միասին չունեն այնպիսի բարձրօրինակ(ելի) (հ)ոգեգծեր, որպիսիք չունենա Նժդեհը, բայց հակառակը` Նժդեհին բնորոշ են այնօրինակ վեհավես դրահատկանիշներ, որոնցից զուրկ են մյուս հերոսները:

***
Ժամանակին գերմանացի հռչակավոր գիտնական Յոզեֆ Մարկվարտը գերմաներենին ծնունդ տված գրերի զույգ «գյուտարարներին» արգահատանոք զուգադրել-ստորադրել է Մեծն Մաշտոցին. «Եթե նկատի առնենք պատմական այն բացառիկ ծանր իրադրությունը, որի մեջ Մաշտոցը կարողացավ արթնացնել հայ ժողովրդի ազգային գիտակցությունը… և իր այդ գործը համեմատենք Պիպինոսի ու նրա զինակից Վինֆրիդի գործունեության հետ, որ նրանք արին գերմանական ժողովրդի համար (ի դեպ` սույն հենասույթը կարելի է տարածել նաև արդի սլավոնական գրերի «արքետիպը» (կիրիլիցա, գլագոլիցա) հեղինակներ, կրկին ի դեպ` բյուզանդահայ ուսուցիչ-ուղեցույցներով առաջնորդված Կիրիլի (Կյուրեղ), Մեֆոդիի (Մեթոդիոս) և, համապատասխանաբար, սլավոնական բոլոր ժողովուրդների «վրա». – Գ.Ղ.), այս վերջինները «խեղճ թզուկներ» կերևան մտքի այդ հսկայի համեմատությամբ»: Կգա ժամանակ` անկասկած, երբ օտարները նույնը կասեն ու կանեն (օ)տարազգի բոլոր «բարձրանուն» գործիչներին Նժդեհի հետ համադրելիս…

***
Ազգային ու միջազգային բազում գործիչներ` գլուխներ` իմաստուններ, իրենց «սուրբ» պարտքն են համարել ուղեցույց բարոյախոսականներ, խրատներ, հորդորներ, բարբառել կյանքի ու մահի, կարգերի ու արժեքների, վարքուբարքի (,) լավուվատի այլևայլ կարենշանակ հիմնահարցերի շուրջ: Սակայն իրենցից և որևէ մեկն այնքան բարոյական իրավունք չուներ դրա համար` Նժդեհին ու Նժդեհինին չհասնող` հոյափառ նկարագրի ամբողջականության, մտքի, խոսքի, գործի, կյանքի բարեզարդ բազմադաշնության կտրվածքով, և ոչ մեկի խոսքն ու հորդորն ինքնին այնքան (հ)ոգեթափանց, ներազդու և դաստիարակիչ չեն, որքան` Նժդեհինը…

***
Միայն Նժդեհի ոգով օրավուր ինքնահաղթանակներ տանելով (բայց, ինքնապահանջկոտաբար, չտոնելով) ու անձամբ անձին (ինքզինքն) գերազանցելով, միմիայն, արդեն խաղաղ պայմաններում (իսկ թե հարկ է` նաև արտաքին ճակատում նվաճած հաղթանակների ուժով խաղաղություն պարտադրելով), ամեն օր ու ամենուր գործի վերածելով և հանապազօրյա կենսավորմամբ զարգացնելով Նժդեհյան ուսմունքը` կարելի է հարաճուն շենացում պարգևել հայրենի պետությանը, միայնումիայն Նժդեհի երկնուղեշ ուսերին բարձրանալով է հնարավոր ոչ միայն տեսնել, այլև մոտեցնել Ազգի ու Հայրենիքի բաղձալիորեն լուսազարդ ապագան…

***
Նժդեհի կյանքի ամեն մի, փոքրիշատե նշանակալի, դրվագ արդեն իսկ նյութականացած վեհ գաղափար է, իսկ ողջ կենսագրությունը` մի ուսանելիորեն ինքնազոր և կուռորեն ավարտուն գաղափարախոսություն:

***
Ինչպես Մեծն Մեսրոպը Աստվածառաք տեսիլքով և ներշնչանոք երկնեց նորոգ(ի) հայոց կենսատու տառերը, այնպես էլ այդ շնորհառու` երկնօծյալ ու բազմօժտյալ նշանայրը` Գարեգին Նժդեհը, նորոգ(ի) երկրեց ազգիս ու ազգաց Աստվածարժան կեցության տարրերը…

***
Նժդեհյան «Ցեղակրոն», ասել է թե` ոչ միայն ու ոչ այնքան «Ցեղը կրող» կամ «Ցեղի կրող», «Ցեղային արժեքներ կրող» (ածականաբար), որքան` ինքնին հենց «Ցեղի կրոն» (գոյականաբար):

***
Թող ներվի համեմատությունը մեղայահայց, բայց, նաև ինքնաքննադատաբար, օրեն է պատվիրանելը մեր` գործնականում ոչ այնքան նժդեհաշահ, որքան նժդեհաշահարկ օրերում. «Ինչպես Արարչի անունը, Նժդեհի անունն անտեղի մի՛ տուր»…
Ես բռնել եմ Աստծու փեշից,
Դուք էլ բռնեք իմ փեշերից….
Նժդեհ
* * *
Սակայն ոչ սոսկ պարզապես Նժդեհի մասին, այլ` «աղագ» գրաբարյան արմատի բազմախորհուրդ իմաստներով. Նժդեհյան`
ա. պատճառով,
բ. միջոցով ( կերպով, եղանակով),
գ. նպատակով,
դ. ճանապարհով:
Ա. Ս. Պուշկինի դերը գերկարեւորող ռուսների հայտնի վճռակի համաբանությամբ` քանակապես ու որակապես շատ ավելի հիմքերով, հայոցս համար կարելի է պնդել. «Նժդեհը մեր ամեն ինչն է ու ամեն ոքը, Ամենայն Հայոց Հայը»… Միայն թե, իհարկե, «լավագույն» գերադրականի կցագրումով:

* * *
Ավելին` ոմանք, գուցեեւ ոչ առանց (հ)ոգեբարոյական Սկզբի, Նժդեհին համարում են Աստծո զավակ, Արարչորդի (հմմտ. Կոնֆուցիուսի հետ, ում չինացիները հռչակել են ոչ ավել, ոչ պակաս «Աստված», «10 հազար սերունդների ուսուցիչ»), ոչ քչերն էլ (ներառյալ այլազգիներ)` գերԱստված, կիսԱստված, նորակերպ(ար) Բարձրյալ:
Հույժ բնորոշ է, որ Նժդեհն արդեն իսկ «հրապարակավ» ընդգրկվել է «զուտ ազգային հանգամանք ունեցող բարձրագույն Աստվածների տաճարում»` Վահագնի, Արամազդի, Վանատուրի, Միհրի, Տիրի, Տարոնի… կողքին, «որպես Հայոց արիական նախնյաց ցեղակրոնության վերականգնման Աստված»` «օժտված ներքին գերազանց հզորությամբ» վեհ որակումներով («Հայ կեանք» երկլեզու շաբաթաթերթ-հանդես, ԱՄՆ, 2000թ. ապրիլի 28, թիվ 734, էջ 116-րդ):
Ես, ի դեմս նրա, տեսնում եմ իր գործերով անմահ` արարչակյաց մահկանացուի՝ համարելով թիվ 1 «Մարդ Աստծո», ով ամեն(ք)ից շուտ, շետ (գեղեցիկ) եւ շատ է մոտեցել Աստծուն (տես բնաբանը): Եվ, քավ լիցի, գեղարվեստական հիպերբոլ (չափազանցություն) թող չդիտվի, որ «Աստված մարդուն ստեղծեց ըստ պատկերի յուրում եւ յուր նմանությամբ» նշանախոսքն ասված է, առաջին կարգին եւ վերջին հաշվով՝ հենց Նժդեհի համար:
Նժդեհապաշտ ինձպեսներին «Կռապաշտության գործով» ամբաստանող հավատաքննիչներին հիշեցնեմ միայն, որ կուռքը որեւէ առնչություն չունի ճշմարիտ, հավատարժան Աստծուն առնչվող արժեքային հարթություններին, շատ ավելի վատ` ինքնին հակաաստվածային մանրարժեքներ են:

* * *
Նժդեհն, հիրավի, անկրկնելի-անմրցակից ու Աստվածային է նաեւ նրանով, որ իր արժեհամակարգում
ա. բացակայում է զուտ տնտեսական ոլորտից վաղուց ի վեր, ի ցավ մարդկության, դուրս ճարակ(ված) եւ իրական դերԱստծու վերածված ամենաընդհանրական համարժեքը` փողը.
բ. միջոցներն են արդարացնում նպատակը (այլ ոչ բնավ հոռեհռչակ հակառակը).
գ. միով բանիվ` չեն գործում (կամ գոնե երկրորդական-ստորական են) անձուկ անձնական շահով թելադրվող սոցիալական (որքան սխալ է հնչում այստեղ վերջինիս հայեցի «ընկերային» համանիշը), նյութատնտեսական օրենքները:
Նժդեհի համար առաջնայնորեն գործում են Աստվածային` արարչազոր ու մարդաշահ օրենքները:
Մեծ քաղաքականության մեջ եւս, նժդեհյան ուսմունքի լույսով, օրեն է ճշգրտումներ կատարել «Չկան մշտական բարեկամներ ու մշտական թշնամիներ, կան մշտական շահեր» անառարկելի հենասույթում (այդպես թվում էր միայն). «Մշտապես չկան բարեկամներ, մշտապես կան թշնամիներ եւ սեփական փոփոխելի շահեր»:
Նմանապես ինքը` «քաղաքականությունը» ոչ թե սոսկ «հնարավորի արվեստ է», այլ` անհնար պատկերացողը. Նժդեհի առաջնորդած Սյունիք-Արցախ-Գողթան-Վայոցձորյան անզուգամարտը վկա:
* * *
Այն Մահկանացուի սեպուհ (խորհրդանշաբար` «Նժդեհ» մականվան սակավածանոթ բառարժեքը՝ ըստ քաջահայտ հայդատամարտիկ Վարուժան Կարապետյանի) օրինակը, ով, փայլուն գիտակցելով երկրային կյանքի ընդունայն միակությունը, չի խնայել այդ կենտ կյանքն իսկ հանուն իր ,,ես,,-ից գերիվեր դասած հանրաշահերի (համազգային, համերկրային, համամարդկային…), նույն այդ Ամենեցու հալալ-զուլալ կենսական ուղին, որ, ըստ էության, համընկնում է ամեն սահմանային պահի վրահաս մահվան վտանգով ականապատված մարտական ուղուն, նույնչափ մահկանացու երկրավորների համար առավել արժեքավոր չէ՞ ու խորազդու:
Այս հայահայեցակետից, մեղա, Բարձրյալ իմ, հավերժ ու անվերջ մեղա, արդեն իսկ մահկանացուն կնքած անգամ Նժդեհի ոգով դաստիարակությունն ու քարոզանին գործնականում անհամեմատ օգտընծա են, բանական ու արդյունավետ, քան` Անմահ Երկնավորի: Զի Աստված … Աստված է մնում:
Ի սկզբանե զերծ բարդություններից ու բարդույթներից` Նա` Մենամեծն Ամենակալն ու Ամենակարողը, ոչ կորցնելու բան ունի, ոչ` ձեռք բերելու …Իսկ շարքային արարածներիս էլ կենաց տնօրինման վերնոոսֆերայում նա, փաստորեն, այլ դերատվություն ու դերառույթ չունի` բացի ըստ կամս կյանքեր բաշխելուց եւ հոգիներ առնելուց: Բոլոր դեպքերում Ինքնին Անվախճան, Անհատնում ու Անհաս:
Եվ ոչ ոք է ի զորու նրա Արարչագերզոր Խոսքն ու Գործը բավականաչափ ճանաչել-ըմբռնելու, սեփականելու մտքով-սրտով, որպեսզի դեռ (ուր մնաց) հանդգնի կրկնել-ընդօրինակել… Սակայն եթե անգամ Աստվածային ինքնազոհաբերում, ապա, իբրեւ գերագույն Աստվածանշան` հարություն-վերհառնումի խորհրդով, եթե խաչելություն, ապա նոր գալստյան, հերթական երկնաերկյանքի հեռանկարով ու, որ պակաս էական չէ, այդ խորհուրդ-հեռանկարի կանխագիտակցմամբ1…
Մինչդեռ վերջավոր, այն էլ` թիթեռնաթիռ կարճատեւության, այն էլ` զգալի մասամբ ազատազուրկ, երկրային կյանքով ապրած լավագույնը մարդկանցից` Ցեղայրն ու Զոհայրը, որպիսին է արդարեւ ոչ այլ ոք, քան Նժդեհն ինքը, իրականում հենց ամենից ուսանելի մարմնացումն է այն մշտաճիշտ ուղենիշի, այն անփուլեկ ալեքսանդրյան2 փարոսի, թե ինչպես կարելի է եւ ինչպես է պետք ապրել միակ կյանքը՝ ի սեր եւ ի շահ Հայրենիքի, ազգի եւ մարդկության բարօրության, ի փառս բարձրագույն մարդկայնության:
Ընդսմին` այդպիսի կյանքի նշանախոսք-նշանագործ կարող են ծառայել արդեն դասականացած նժդեհյան վճռակները` ապրված եւ ապրեցնող մահահաղթ վճռականությամբ, «Մեռնելու կամք» ծրագրահոդվածային վերտառության ներքո. «Ազգերն իրենց հայրենիքի գոյությունը մարդկության առջեւ արդարացնում են իրենց հերոսների մահով, հերոսներ, որոնց համար մահը հաղթանակ ու հարություն է միաժամանակ», «Վախը դադարում է, վտանգը տեղի է տալիս, մահը մեռնում է, հենց որ մարդու որդին իր գիտակցության ամբողջ զորությամբ կրկնում է – ես էլ Աստծու որդին եմ», «Ապրել ու գործել միայն այն բանի համար, որի համար արժե մեռնել, եւ մեռնել այն բանի համար, որի համար արժեր ապրել», «Զոհաբերիր, զոհաբերիր անվերջ, առանց մնացորդի: Սովորիր սիրել, զոհաբերել ու տանջվել բավականության լուսափայլ ժպիտը երեսիդ… Եվ դու կմոտենաս Աստծուն, դու կդառնաս մարդ Աստված…», «Նվիրում, ավելի նվիրում, – կլինի մեռնողի վերջին խոսքը»:
…Եվ, ինչ խոսք, առանց վերակենդանացման կամ «վերամարմնավորման» մազաչափ հույսի, առանց ի վերուստ վարձահատուցվելու ակնկալման, որքան անխուսափելի է մահը, նույնքան անկասելի է մահազանց բոլորանվիրումը` մեկեն երկարժեք, ավելի քան էլ խորախորհուրդ է բուն մահվան` անմահությանը սահմանակցող եղիշեական իմաստ(ն)ագործվածությունը… եւ ո՞վ, ո՞վ կարող է հակաճառել, թե Աստվածային չեն Նժդեհյան բաց դասերը … Ով-ով, բայց արդարադատ Աստված Ինքը, հուսամ, չի դատափետի ու … նույն մահվան չի դատապարտի Իր «անխոնարհ» ծառայիս…
* * *
Նժդեիհց հետո (,) մեծ ու խիստ` համբուրգյան հաշվով (,) ասելիք չի մնացել:
Անելիքներն, իհակե, շատ-շատ են, իրենք էլ` սակայն, գերազանցապես Նժդեհի հենասույթներն ու, դժխեմ ճակատագրի բերումով, թերատամնա ծրագրերն ի կատար ածելու ուղղությամբ:
* * *
Հայոց արժեքային հարթության մեջ առաջաձգելով (պրոյեկտելով) «Ֆոյերբախի մասին» ամենանշանավոր թեզիսը (համայն մարդկության վերաբերմամբ արտարկել-ընդհանրացնելու ամենաօրինական իրավունքով)` կարելի է շեշտել. մինչեւ այժմ Նժդեհի հետ փոքրիշատե /հ/ոգեհաղորդակցված երջանիկները լավագույն դեպքում բացատրել են Նժդեհյան աշխարհափոխիչ ու թումանյանական, – ցավոք` տակավին հրատապ, – քառյակի «հազիվ մարդակեր դարձածից» անդարձ հեռացնող Մարդակերտիչ դրույթները. գերխնդիրը դրանք կիրառելն ու կենսավորելն է:

* * *
Նժդեհն է, անկասկած, հիմնարար հումանիտար գիտությունների (աստվածաբանություն, կրոնագիտություն, փիլիսոփայություն, բարոյագիտություն, ժողովրդագիտություն, ազգաբանություն, արվեստաբանություն, գրականագիտություն, քաղաքականագիտություն, իրավագիտություն, պատմագիտություն, գեղագիտություն, հոգեբանություն, գաղափարաբանություն, վարչագիտություն եւ դրա կարեւորագույն ճյուղը` հանձին առաջնորդագիտության) դրական գործնականացման, պարզ ավելի` դրանք հանրանպաստ կիրառական ու կիրառելի մետագիտության գերաստիճանին բարձրացնելու հոգեհայրն ու ոգեպետը: Նմանապես նաեւ` հասարակական (հանրային) գիտակցության հիմնային ձեւերը (կրոն, փիլիսոփայություն, բարոյականություն, իրավունք, քաղաքականություն, մշակույթ, արվեստ) ծրագրային հանրանպաստ կեցության վերաճեցնելու, ընդհուպ` էլ ավելի ընդհանրացնելով, գիտակցականի ու ենթագիտակցականի ոլորտներում անհնար թվացողը «սուբյեկտիվ ռեալության» փոխակերպելու դիցադյութն ու մոգավարպետը:

* * *
Նժդեհի խոսքերը մտքի յուրահատուկ, անգերազանցելի բյուրեղացում-սուբլիմացիաներ են, երբ հոգեկան ներունակ վիճակից, ասվելուն կամ գրառվելուն պես, մեկեն ու անմեկին ստանում են ամենաներգործուն առարկայական ուժ` խորազդու եւ բազմիմաստորեն հարազդու:

* * *
Նժդեհը հայության եւ արար մարդկության ոչ թե սոսկ իր երկրային կենսաժամանակի ուղեկիցն է, այլ` հավերժական` խորհրդանշաբար եռագույն (ներկա, անցյալ, գալիք) ուղեցույցը: Իր բազմերկիր ոդիսականի ու երկերի հոյափառ էջերն ուսումնասիրելիս ու անխուսափելիորեն սիրելիս տպավորություն ես ստանում հաճախ, որ անգամ իր երկրային կյանքից առաջ ու հետո, ժամանակի ու տարածության բոլորովին այլ կետերում նաեւ, մի յուրուրույն նժդեհահնար «ժամանակի մեքենայով» առաքելված-կոչված է(ր) ներկա գտնվելու եւ իր ամենաթափանց ոգով անմիջականորեն նըպաստելու ամենայն Բարու, Արդարի, Ճշմարտի հաղթանակներին:
* * *
Ինչպես այժմ (եւ հուսանք` ընդմիշտ) հայոց հսկողության ներքո գտնվող` բնական սահմաններով ազատագրված (ու դեռ ազատագրվելիք) տարածքներն են մեր ազգային անվտանգության ինքնաերաշխիքը, այնպես էլ մեր հավաքական հոգեւոր-քաղաքական բնասահմանների մշտարթուն ժամապահ Գարեգին Նժդեհի Գործն ու Ուսմունքն են համազգային վերընթացի ու հարատեւության ինքնաերաշխիքը:

* * *
Մյուս մեծերի կամ «մեծերի» կյանքի եւ ստեղծագործունեության փոխհամապատասխանության (մի կողմից` կենսակերպի, մյուս կողմից` երկերի քարոզչության գաղափարական բովանդակության հաճախահանդեպ ներհակությունների առումով) խնդրում ամեն ինչ չէ, որ միարժեք է: Մինչդեռ Նժդեհի պարագայում որեւէ խնդիր չկա էլ, ամեն ինչ (գոնե ամենաէականում) ներդաշն է եւ ուղենշային:

* * *
Ռազմական գործի, փիլիսոփայության, առաջնորդի, գաղափարախոսության «մրցասպարեզներից» յուրաքանչյուր առանձինում ավելի զորեղ թվացողներ (շեշտենք` միայն թըվացողներ) գուցե լինեն, սակայն այդքան հանճարներ եւ բարոյական հանճար (Գագիկ Գինոսյան)` մեծատառով Մարդու եւ Մարդակրթիչի ինքնին հազվագյուտ հանճարն ամբողջովին ինքնախտացնող բազմագործիչ չիք ու չկա: Մեծագույն էլ հարց է` կլինի՞ արդյոք…
* * *
Այս մեկնանկյունից եւ ո՞վ կարող է առարկել կամ թեկուզ վիճարկել ներքոհռչակյալի սուբյեկտային միակությունը (անմրցակցայնությունը), իմա` Նժդեհը հայության եւ, ինչու՞ ոչ, արար մարդկության լավագույն (հ)ոգեգծերի եւ Տաճարատար ուղեգծի բազմարժեքորեն հավերժաողջ մարմնացումն է:

* * *
Նժդեհի շնորհիվ առավելագույնս խստացվեցին բոլորի ու ամեն ինչի գնահատման չափանիշերը: Պատկերալից ասած` նա իր ամբողջ կյանքուգործով, անկրկնելի ոգեթռիչքներով մեր նվիրական Արարատների գագաթներն հաղթահարելուց հետո եզակի նշաձող է ամրացրել բարձրացատկի արդի համաշխարհային անդրանիշը (ռեկորդ` 2մ 45սմ) առնվազն հազարապատիկ գերազանցող այդ կատարների միջեւ (ծովի մակերեւույթից ոչ պակաս 2450մ բարձրության վրա) եւ ամենաառողջ նախանձախնդրությամբ մրցահրավիրում է բոլորին` անկախ ազգային, զբաղմունքային եւ այլընդայլո պատկանելություններից. «Դե ձեզ տեսնեմ, ցատկեք-անցեք-գերազանցեք ինձ. չուզողը ես լինեմ` հանուն Բարձրյալի, հանուն ձեզ եւ հանուր մարդկության ու մարդկայնության»…
Տեսականորեն նույնիսկ հնարավո՞ր է այդ անցում-գերազանցումը…
Ուստի` չափազանց զգույշ, սաստիկ ժլատ ու կարի ընտրողաբար պիտի գործածել այլոց վերաբերմամբ «Առաջնորդ», «Ազգային հերոս», «Սպարապետ», «Գեներալ (Զորավար)», «գաղափարախոս», «իմաստուն», «Մեծ մարդ», «Մեծ հայ» եւ նման տիտղոսները, նույնիսկ նույն «մտավորական», «փիլիսոփա» եւ այլ շատ ավելի առտնին, հասարակ պատկերացող կոչումներն ու կոչականները. ուղղակի չշռայլել հանիրավի…
Այս իմաստով առաստաղային անհեթեթություններ են «Գարեգին Նժդեհ» ընդամենը գերատեսչական մեդալի գոյությունը եւ դրանով հարյուրավոր մարդկանց պարգեւատրումը, եթե անգամ (չասելու համար` առավել եւս եթե) այդ գերատեսչություն էլ, պարգեւատրողն էլ ՀՀ պաշտպանության նախարարությունն է (չծավալվելով այլեւս մարզպետարանների, թաղապետարանների կարգի գերհավակնոտ «նժդեհամետների» մասին): Ակամա, ցավոք, հիշում ես, որ 2004թ. սույն մեդալն իր սկզբունքային կեղծության բերումով կռվախնձոր դարձավ անգամ, թվում էր, համախոհ Նժդեհանվեր ընկերների շրջանում …Բազմիցս շեշտել ու շեշտում ենք, որ օրեն է ունենալ եւ խստախտիր շնորհել միմիայն համապետական օրենսդրությամբ սահմանված, նժդեհյան բազմահանճարին էլ համարժեք բազմաստիճան շքանշան…

* * *
Նժդեհին, – ըստ հնարավորին ճանաչելուց հետո, – Մեծաց Մեծ, Հերոսաց Հերոս, Աստվածընտիր առաջ(ն)այր չանվանելը նշանակում է անվանարկել նրան:

* * *
Ես, թերեւս` այո, սահմանափակ եմ, Նժդեհից բացի, ուղեցույց հիպեր-ու մեգաաստղեր չտեսնելու, ուրիշ փարոսի չփարելու իմաստով (բայց ոչ թե, հավատացնում եմ` չկամենալ-չկարենալու, այլ` պարզապես դրանց …չլինելու ենթիմաստով), որովհետեւ Նժդեհն է անսահման` բոլոր վեհիմաստներով ու սրանց բոլոր ենթիմաստներով:

* * *
Մեծ աշխարհի մեր այս փոքր «հայրենանկյունում» (ըստ Նժդեհի) ծվարակցած հայոց պետություններին, մեր արար աշխարհասփյուռ ազգին ամենազգի համադարմանից կամ անգամ «անմահական ջրից» էլ ծայր անհրաժեշտ են ոգեկան մաքառում-ինքնամաքրումը, արժեքային հեղաշրջումը, բարոյական անձնա-եւ ազգահեղափոխությունը` բացառապես Նժդեհյան դեղատոմսերով …Եվ այդժամ, ոչ մի անհույս տարակույս, անխուսափելիորեն վրա կհասնեն թե համակողմանի առողջացումը, թե ազգային ու պետական անմահությունը…

* * *
Նորինորո «մեղա» ասենք ու մ(շ)տահանգենք. որքան անխուսափելի է Աստվածորդի Նազովրեցու երկրորդ երկրագալը, նույնքան էլ անկարելի` Նժդեհինը …Երիցս ավելին` նժդեհի վերահայտնությունը սկզբունքորեն է անհավանական, նորակերպ Նժդեհների Երևան գալը /բոլոր իմաստներով/, ամենայն հավանականությամբ, դժվար թե հնարավոր լինի, դեհ իսկ պարզ, արժանի Նժդեհական դառնալն անգամ անհնարության չափ դժվար է:

* * *
2006 թ. օգոստոսի 9-ին, «Կենտրոն» հեռուստաընկերության «Ուրվագիծ» հաղորդաշարի տաղավարում, իրեն գրող համարող եւ իր իսկ խոստովանությամբ` սեփական գործերն արտասահմաններում առավել շահավետ «միջազգային պայմանագրերով» տիրաժավորելու համար սեփական երկրում «կարգին իրավաբանների» պտրող-չգտնող Վահրամ Մարտիրոսյանը, նման ինքնամեծար, ամբարտավան ու չմահավան պահվածքով, իրեն թույլ տվեց գուժել-բանդագուշել, որ Նժդեհն իբրեւ մտավորական ու փիլիսոփա գոյություն չունի … (հաղորդումն ինքը, ցավոք, «տիրաժավորվել» է եւ այլ օրերին):
Առաջին` գրեթե բնազդային մղումդ այն է, որ ուղղակի «հոգեկան», «թուլամիտ» (արդարեւ` առանց վերջին 3 տառի էլ) անվանես Նժդեհին նշկահողին ու թանձր խաչ քաշես տեսածիդ վրա էլ, լսածիդ էլ… Ի՞նչ բացատրություններ տաս նման անզգամներին (այս ածականի բոլոր նրբերանգներով):
Ո՞վ գիտե` Նժդեհն իրոք այնքան է բարձր ու … Աստվածուղեշ, որ անզեն աչքով եւ ուղեղով չի կարող երեւալ ամեն մահկանացուի, ինչ մնաց թե` մտքի եւ հայացքի գաճաճներին …
Համենայն դեպս` հերոստրատյան հռչակի հոռի իրավունքով Վ.Մ. հորջորջված մեր հակահերոսը հաստատ կմտնի պատմության մեջ, քանզի հեղինակել է, թերեւս, ամենաբեւեռային հակադրությունը, որ կարող է լինել միայն Մարդ-Ֆենոմենի, միգուցե, այո, նույնիսկ Մարդ-Նոումենի էության, իրական տեղուդերի եւ դրանց երբեւէ տրված կամ տրվելիք գնահատականի միջեւ (այլ խնդիր է, թե դա իր` գնահատողի մե՞ղքն է ավելի շատ, թե՞ դժբախտությունը …ընդ որում` ինքս էլ եմ մեղավոր զգում, որ նա դժբախտ է Նժդեհին ըստ հարկին, ըստ էության եւ ըստ արժանվույն չճանաչելով ու չառաջնայնացնելով)…
Իրականում, հիրավի, Նժդեհը թե թիվ 1 մտավորականն է, թե թիվ 1 փիլիսոփան (իմաստագետը, ավելին` իմաստունը): Եվ ոչ միայն իր հայության …Եվ ոչ սոսկ իր հազարամյակի…
Ընդամենը պետքուհերիք է անկանխակալ կարդալ-ըմբռնել Նժդեհի տպագիր գործերը, անցկացնել կենսագիր գործերի փարոսիչ լույսով, բաղդատել այլոց զուգատեսակ (անպատճառ զուգատեսակ` գրած եւ արած-ապրած) գործերի հետ եւ ի զորու լինել (կամ վերջապես դառնալ) պարզ տրամաբանական եզրակացության հանգելու…
Այնպես որ, եթե անգամ «մեր ժամանակի հակահերոսը» իր քաշով մեկ գլուխգործոց «ցնկնի» (ինչն ինքնին կարի կասկածելի է` ոչ լոկ իր «մեծ» միջակության պատճառով, այլեւ` զուտ նյութական, իմա` կրկնակի հականժդեհյան, հավակնությունների այդքան բարձր մակարդակի պարագայում), այդ «գլուխգործոցն» անհամեմատ նվազ մարդօգուտ ու ազգօգուտ կկշռի Նժդեհի ամենասեղմ իսկ երկասիրությունից…

* * *
Հայրենազգացության եւ ազգային գիտակցության սկզբնավորման պես մարդկային համընդհանուր ընտանիքի «բազմաենթանդամ» անդամներին` տարազգի ու տարասփյուռ իմաստագիտության (փիլիսոփայության) հիմնական երկհարցից ոչ պակաս, սկսել է հուզել հայրենիքի եւ ճշմարտություն հարաբերակցության, հայրենասիրությա՞ն, թե՞ ճշմարտասիրության գերագահության կնճիռը: Տարբեր են եղել մոտեցումները, տարբեր են եղել նաեւ… հեռացումները ճշմարտության հայրենաղերս ընկալումից եւ գերարժեքային մետահամակարգում Հայրենիքի ճշմարիտ տեղի ու դերի ըմբռնումից:
Չափազանց տիպական է մեծ մտածող ու հանրագործիչ, ռուսական «ամեն ինչ» համարվող Ա.Ս. Պուշկինի կողմից անչափ բարձր որակված Պյոտր Չաադաեւի վերաբերմունքը, ով բարձրագույն ճշմարտություն էր հռչակում ամենաազնիվ հայրենապաշտությունն իսկ ստորադասելը ճշմարտասիրության ու ճշմարտախնդրության «գերիվեր շահերին»` կամա թե ակամա այսպես, սակայն, փոխհակադրելով Հայրենիքն ու Ճշմարտությունը:
Եվ այստեղ, ի պատիվ ու ի փառս մեր «Ամեն ինչի ու Ամեն ոքի», պիտի փաստել, որ Գարեգին Նժդեհը փայլուն ու վերջնական լուծում տվեց նշյալ դարավոր երկընտրանքին: Ահավադիկ իր հանճարեղ կարգախոս-կարգագործը, որ լավագույնս բովանդակվել ու կենսահաստատվել է նժդեհյան սխրագործունեության բազում դրվագներով. «Հայաստան եւ Ճշմարտություն – ահա իմ Աստվածությունները: Հայրենասեր չես, եթե կյանքդ տրված չէ ի սպաս սրանց, որոնցից մեկին ծառայել կարելի է մյուսի միջոցով միայն»:

* * *
Նժդեհյան կաթնծիրը քաղաքակրթության ու աշխարհաքաղաքական Հորիզոնի այն բաղձալի գիծն է, որին ինչքան մոտենում ես, այնքան հեռանում է…

* * *
Տերը, դատելով ամեն ինչից ու դատելով ամեն… մեկին, էլի Նժդեհին միայն կարող էր կարգել ու վերակարգել բոլոր ժամանակների մարդկության «լիազոր ներկայացուցիչ»` Իր մոտ, կամ, այլ` ընդլայնիմաստ խոսքով` Աստծուն առընթեր ծառայությունների տեր կամ իսկ Աստծուն առընթեր ամենազգի Տիրատերության ծառա…

* * *
Նժդեհի ամենահայրենապաշտությունը հայրենիքի ամեն մի նյութական, թե հոգեւոր մասնիկ-մասունքի, հայերից ամեն մեկի հանդեպ ամենասերերի պարզ ու պասիվ հանրագումար չէ ընդամենը, այլ` անցյալաբնակ, ներկայաբնակ եւ ապագայաբնակ հայության օրինակելի օրինակով յուրաքանչյուրի եւ բոլորի նկատմամբ, հայրենի երկրում հայոց մշակութային ամեն մի հետքի նկատմամբ հիրավի պաշտամունքահաս, բայց միշտ ավելի բարձրն ու վեհը երազել-ուզելու համար վերապահ, երկրպագությունների հանրարտադրյալ (յուրատեսակ` քաղաքական ֆակտորիալ), բազմապատկված «ներքին մարդու կերտման» (Նժդեհ), Բարերար բարոյական ու ոգեղեն ձեւափոխությունների եւ բովանդակափոխությունների, հայի, առհասարակ մարդու աշխարհաշեն առաքելության հանդեպ հավատի գործակցով, բարձրացված ցեղային հավատամքի աստիճանի…
Իսկ թե հաշվի առնենք, որ հիշյալ արտադրիչներից ամեն մեկն ու աստիճանացույցը 1-ը էապես գերազանցող դրական մեծություններ են, ապա բոլորին ու յուրաքանչյուրին դյուրահաս կդառնա նժդեհյան գործնական (կիրառական) հայրենապաշտության զուգարժեքորեն ողջ (1. կենդանի, ապրող, հարապրուն, լայն իմաստով` նաեւ ապրեցուցիչ, 2. ամբողջ, արար, բովանդակ, համայն) տիեզերաչափությունը:

* * *
Նժդեհի անուն-արեւով երդվող մեր պետական, քաղաքական գործիչները բոլոր բարոյաքաղաքական ու (հ)ոգեմտավոր չափումներով այնքան են հեռու Նժդեհից, ինչքան ոչ թե պարզապես Երկրի բնական արբանյակը (Լուսինը)` բուն Երկրից, այլ (շատուշատ ավելի)` այդ նույն Երկիրը՝ ամենամեծ մոլորակ Լուսնթագից ( Յուպիտեր)…
Առհասարակ` Նժդեհից ու Նժդեհյան ավանդներից պերճախոսելու իրավունքի տեր, կատարելատիպար` նժդեհակերպ գործչի լինել(ի)ության գլխավոր բանաձեւը, թերեւս, այսպես պատկերանա` հասկանալիորեն պարզեցված ընդհանրական (ինտեգրալ) բաղադրիչներով .
ՆԼ = հայրենապաշտություն4՝ բարոյական հանճար3՝ (հ)ոգեմտավոր քանքար2՝ վարչական տաղանդ:
Այնպես որ, եթե սույն արտադրիչներից թեկուզ մեկն էլ ձգտի 0-ի, ապա ՆԼ արտադրյալը նույն 0-յական արժեքից ինչպե՞ս շատ տարբերվի` Նժդեհյան բազմաչափանի Տարածությանն ու Անվանն առնչ/վ/ելու բոլոր հավակնամերժ ու արգելառիթ հետեւանքներով…

Գարեգին Ղազարյան

Խմբ. կողմից – Նյութում մենք միայն շատ աննշան կրճատումներ ենք արել՝ այն, տառացիորեն, ընդհանրապես չխմբագրելով՝ հեղինակին թողնելով իր ոճում ու ընթերցողների ճաշակին…

«Հայ Արիներ» Թիվ 74, 75, հունիս, հուլիս, 2006թ.

Մեզանից մեկը

June 29, 2011

Մեզանից մեկը

Հայ Արիական Միաբանության Գերագույն Խորհուրդն իր խորին ցավակցությունն է հայտնում Արամ Պետրոսի Ավագյանի՝ մեր բոլորի կողմից ընդունված սիրելի ընկեր Արամ Աշխարհակալի երկրային մահվան կապակցությամբ:

Արամը հայ-արիական գաղափարախոսության նվիրյալներից ու գործուն քարոզիչներից էր: Իր գործն անում էր հոգու կանչով, բարձր մակարդակով ու մատչելի ոճով. մարդիկ Արամին քայլող «հանրագիտարան» էին անվանում, ժամերով լսում նրան:

Արամ Պետրոսի Ավագյանն ապրեց ԲՆԱՊԱՇՏԱԿԱՆ-ԱՐԱՐՉԱԿԱՆ օրենքներով, էապես ընկալեց ՄԱՐԴ-ԱԶԳ-ՏԻԵԶԵՐՔ(ԱՐԱՐԻՉ) երրորդությունը: Նա իր երկրային կյանքում պաշտեց Հայ Աստվածներին և գնաց արժանանալու նրանց օրհնությանը՝ երկնային կյանքում:

Արամը ազգային էր որպես մարդ-երևույթ և մարդկային էր որպես գաղափարակիր, ընկեր, պապ, հայր և հարազատ: Նրա անունը միշտ վառ կմնա մեր սրտերում:

Բարո՛վ արժանանաս Հայ Աստվածների ընդունելությանը, մեր փառավոր ընկեր:

Կենսագրություն

Արամ Պետրոսի Ավագյանը ծնվել է 1938թ. մայիսի 5-ին Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանում: Նրա հայրը՝ Պետրոս Ղուկասի Ավագյանը, որ ծնվել է 1897թ. Նախիջեւանի գավառի Կզնութ գյուղում, Հայոց Մեծ սպարապետ, ազգային գաղափարախոս Գարեգին Տեր-Հարությունյանի՝ Նժդեհի համհարզն էր: Պետրոս Ավագյանի ու Գարեգին Նժդեհի հայրերը եղել են քահանաներ եւ բարեկամական կապեր են ունեցել (քավոր-սանիկ):

Արամ Ավագյանը միջնակարգ տեխնիկական կրթություն ուներ. ավարտել է Երեւանի ավտոճանապարհաշինական տեխնիկումը: Դեռ մանուկ հասակից հայրը նրան դաստիարակել է նժդեհյան գաղափարախոսությամբ, պատմել Նժդեհի գլխավորությամբ վարած մարտերի, հաղթանակների ամենայն մանրամասները՝ որդուն շնչավորելով ցեղակրոնի, հայ-արիացու կերպարով: Այդ էր պատճառը, որ Արամ Ավագյանը՝ ընկերների բնորոշմամբ Արամ Աշխարհակալը (այս և «քայլող հանրագիտարան» մականունը ստացել է ունեցած գիտելիքների (հատկապես հայոց պատմության և հավատամքի վերաբերյալ) համար), անգամ խորհրդային տարիներին անկուսակցական էր. նույնիսկ «հոկտեմբերիկ» ու «պիոներ» եւ ոչ էլ «կոմերիտական» չի եղել: Ավելին. մեծն Նժդեհի համհարզի որդին լինելու համար հալածվել է:

Արամ Ավագյանը մահացել է 2006թ. հունիսի 26-ին, ունեցել է երկու որդի, որից մեկը, ցավոք, մահացել է՝ թողնելով Արամ Ավագյանին երկու տղա թոռ:

Արամ Ավագյանը 1988թ. ազգային զարթոնքի մասնակիցներից է, եղել է անկախության պայքարի առաջին դիրքերում: Աջակցել է ՀՀ ինքնապաշտպանական եւ զինյալ ազատագրական պայքարին: Պայքարի բովում անդամակցել է Հայաստան վերադարձած ՀՅԴ-ին: Սակայն հետագայում, կյանքի վերջին տարիներին դառնալով արիադավան, օծվել է Գառնիի արիական-հեթանոսական տաճարում եւ անդամագրվել է Հայ Արիական Միաբանությանը, որի նվիրյալ անդամն էր բառացիորեն մահվան մինչեւ վերջին վայրկյանը: Թղթակցել է ՀԱՄ «Հայ-Արիներ» թերթին, գրել է հոդվածներ եւ բանաստեղծություններ:Համաարիական քաղաքակրթության վերականգնման անխոնջ ջատագովն էր…

Հայ Արիական Միաբանության
Գերագույն Խորհուրդ

Արամ Ավագյանը «Հայ-Արիներ»-ի էջերում հանդես է եկել ինչպես հոդվածներով, այնպես էլ՝բանաստեղծություններով: Ներկայացնում ենք գրած վերջին երկու բանաստեղծությունները:

Հայ Արիների առաջնորդ սիրելի
Արմեն Ավետիսյանին՝
երկրային ծննդյան 43-ամյակի կապակցությամբ

Չգիտեմ կյանքում լավ բան ավելի՝
Քան ծնված մարդը կամքով Արայի,
Արարչի կամքով ծնված մի ծնունդ,
Հենց ինքը՝ Արմեն Ավետիսն Արի…

Դու բարով եկար հենց այս օրերին,
Երբ խառնվել են բարին ու չարին,
Դու մեծ Արորդի՝ Արայի Որդի,
Դու՛ պիտի վառես ջահն Արիների…

Հայ-Արիների ավետաբեր զավակ,
Ծնվեցիր ցրտին, որ բերես լույս-կրակ
Ազգերին Արի… և Ցեղի կամքով՝
ԱրԷգԱկ բերես ամբողջ աշխարհին…

Հազար յոթ հարյուր երկար տարիներ
Վիշապը խժռեց որդոց Արայի,
Բայց չի կշտացել իր վրեժից դեռ
Ուզում է վերջ տալ Ցեղն Աստվածային…

Դու հրածին քաջ՝ Վան հորդ որդի,
Վահագնի կամքով այս աշխարհ եկար,
Վահագնի հրով ու կամքով բարի,
Որպես լույս-փարոսն հայերիս Արի…

Քեզ բարի ճամփա սուրբ գործերիդ մեջ,
Անգին առաջնորդ, դու Արի ընկեր,
Գործերդ բարի կմնան հավերժ
Վառ սրտերի մեջ Հայ-Արիների…

Արյաց առաջնորդ, դու Հայ Արորդի,
Աշխարհակալից քեզ ջերմ համբույրներ,
Դու մեզ առաջնորդ, մենք քեզ քաջ զինվոր,
Հավիտյան կապրի հոգիդ փառավոր…

Ես քեզ մաղթում եմ. -
Հազար-հազար շնորհ մեր Հայր Արայից,
Հազար-հազար համբույր Մայր Անահիտից,
Մեծ կամք ու կորով հրե Վահագնից,
Անսպառ ու լի սեր չքնաղ Աստղիկից,
Հազար-հազար միտք Արտավազդ-Միհրից,
Հաղթական բազուկ Հայ Աստվածներից,
Հազար-հազար օրհնանք սուրբ նախնիներից…

* * *

Իրանի Իսլամական Հանրապետության
հարգարժան նախագահ՝
Մահմուդ Ահմադի Նեջադիին

Պարսից զորեղ արքաների
Դու քա՛ջ զինվոր Նեջադի,
Արյաց հզոր գահի կրող
Արև ու կյանք Նեջադի:

Թու՛յլ տուր, որ ես քեզ մեծարեմ
Սրտիս ամբողջ Էությամբ,
Արիացի եղբայրդ եմ, -
Գովք եմ անում ծիսական:

Արիական ցեղի զինվոր
Հարգանքի ես արժանի,
Քանի դեռ կա մեծ Իրանը՝
Ճիշտ է գործը արդարի:

Քո քաջությամբ ցույց տվեցիր՝
Որ Արին կա-կմնա,
Չարի հիմքը կործանեցիր՝
Նա ոռնու՜մ է հանց գազան:

Քսան երկար դաժան դարեր
Նա կործանեց աշխարհներ,
Յահվայի նենգ պատվիրանով
Դիզեց անթիվ կեղծ գանձեր:

Թշնամացրեց որդուն հոր հետ,
Որդին նյութին կուլ գնաց,
Եվ մոռացավ ծնող մորը՝
Չարի տունը հյուր գնաց:

Չար Յահվայի որդիները
Գործի դրին ամեն բան,
Որ կործանեն Հայր Արայի
Որդիներին հաղթական:

Նրանք՝ վայրի անկիրթ ցեղեր,
Խարդախ ու կեղծ կրոնով
Կործանեցին վեհ հոգիներ,
Արարատն իր հավատով:

Դարան մտած հոխորտում են,
Որ մասնատեն Իրանն էլ,
Արիների այս այգին էլ
Փորձում են ցեցով պատել:

Բայց կանգուն է մեր Իրանը՝
Արիների հույս-այգին,
Պարսից հզոր ժողովուրդը
Տեր է կանգնում իր բախտին:

Սարի գլխով ամպեր կանցնեն
Սարը միշտ կա-կմնա,
Դու որդին ես քաջ Իրանի՝
Մահմուդ Ահմադի Նեջադ:

Ցույց տվեցիր դու վիշապին,
Որ անպարտ է միշտ արին,
Ձմեռը որքան էլ երկար լինի
Զիջելու է Գարունին:

Սուրդ կտրիճ՝ ժամանակին
Ցույց տվեցիր գազանին,
Չհանդգնե՛ս, – դու ասացիր, -
Ձեռնոց նետել Իրանին:

- Հողմացրիվ կանեմ կյանքդ,
Թե հանդգնես այլևս,
Մեծ Իրանի ժողովրդին
Քո նենգ կամքը թելադրես:

Արիական շատ ցեղերի
Կտրիճ զավակ Նեջադի,
Երկարամյա լռությունից
Կոչ հղեցիր պայքարի:

Դու կմնաս մեր սրտերում
Որպես խորհուրդ Արևի,
Դու Իրանի քաջն զինվոր,
Իմ Ահմադի Նեջադի:

Կյանքդ թող շատ երկար լինի
Դու Արորդի երկրային,
Տիեզերքից իջած նվեր՝
Արիների լույս կյանքի:

Քեզ հարգում եմ անգին եղբայր,
Հավատա իմ ազնիվ խոսքին,
Հին Աստվածների կամքով ծնված՝
Արարչական է քո հոգին:

Ներիր հանդուգն Արամ եղբորդ,
Որ մեծարեցի քո Անձը,
Էլ չեմ կարող զսպել ցասումս,
Երբ չարն է տիրել Արար-Աշխարհքը…

Հազար-հազար փա՜ռք Արա-Ահուրամազդին,
Հազար-հազար փա՜ռք Վահագնին զորեղ,
Հազար-հազար փա՜ռք Զրադաշտին ահեղ,
Հազար-հազար փա՜ռք Հայոց աշխարհին,
Հազար-հազար փա՜ռք Պարսից աշխարհին
Հազար-հազար փա՜ռք արի ազգերին,
Հազար-հազար փա՜ռք քեզ ծնող ազգին:

«Հայ Արիներ» Թիվ 74, 75, հունիս, հուլիս, 2006թ.

«Հայ Աստվածների ձայնը Նեմրութից»

June 29, 2011

«Հայ Աստվածների ձայնը Նեմրութից»

Հայ մշակույթը հարուստ է և ունի հազարամյակներից եկող ավանդույթներ: Սակայն մտավորականները, գիտնականներն ու արվեստաբանները գրեթե միշտ խոսում են քրիստոնեական ժամանակաշրջանում ստեղծված մշակույթի մասին` անարդարացիորեն անտեսելով Հայ հեթանոսական փառահեղ անցյալը` հզոր արվեստով:

Հայը լինելով արարված և Հայկական Բարձրավանդակը ունենալով որպես բնօրրան` միշտ հավատարիմ է մնացել իր ոգու արարման զորությանը ու շարունակաբար գովերգել գեղեցիկը` ստեղծելով հիասքանչ գլուխգործոցներ: Մինչ օրս էլ Հայը շարունակում է իր առաքելությունը և արարում` նորոգված ու հզորացած տիեզերակարգը ունենալով իր մտքում, աչքերում: Արևմտյան Հայաստանում` հնագույն Սամուատ քաղաքի մոտ, գտնվում է Նեմրութ լեռը: Լեռը բաժանված է երեք մասի` հյուսիսային, արևելյան և արևմտյան, որտեղ փորված ու պատրաստված են յուրահատուկ հարթակներ: Արևելյան և արևմտյան հարթակները միանման են, յուրաքանչյուրը պարունակում է 5 մեծ և 4 փոքր գահեր: 5 մեծ գահերին բազմած են Հայ Աստվածները. ինչպես նաև Հայոց կեսարը (թագավորը)`
Ար – Արարիչ (Արև) I
Հայոց Կեսարը II
Աանահիտ (Ոսկեմայր) III
Վահագն (Վիշապաքաղ) IV
Տիր (Դպիր, Արի գրագիրը) V
Ի դեպ, Կեսար բառը զուտ հայկական է և ունի կես արև, արևածին խորհրդաբանությունը, դրա համար էլ Կեսարի դիմապատկերը նույն Ար-Արարչի կրկնօրինակն է (դիմագծերը նույնն են, ինչպես երկվորյակներինը):

Արձաններից յուրաքանչյուրն ունի 9 մ բարձրություն: 4 փոքր արձանները պատկերում են Արի խորհրդանիշները` առյուծ և արծիվ: Վերջիններս հարթաքանդակներ են (բարելեֆ): Հետագայում հարթաքանդակը լայն տարածում կգտնի` միջագետքյան, եգիպտական, հունական և այլ երկրների մշակույթում` բնականաբար ունենալով Հայկական Բարձրավանդակը որպես սկզբնաղբյուր, չէ որ հենց Հայ Արիացիներն են տարբեր ժամանակներում իրենց հետ տարել գիտելիքներ, կրթել և ստեղծել հարուստ մշակույթ` իհարկե հաշվի առնելով տվյալ տարածքի առանձնահատկությունները, որով և պայմանավորված են մշակույթների տարբերությունն ու նմանությունը:

Վերադառնալով Նեմրութ լեռան հուշարձանի թեմային` պետք է նշել, որ հուշարձանին վերաբերող պատմական փաստերն ամբողջովին մոռացության են մատնված:

Ընդունված է համարել, որ Նեմրութ լեռան հուշարձանը ստեղծվել է ա.թ.ա. I դարում Անտիոքոս I –ի (Կապադովկիայի թագավոր) կողմից, ինչպես նաև Հայ Աստվածները փոխարինված են Հունական Աստվածներով:

Կապադովկիան եղել է Մեծ Հայքի մասը շատ հին ժամանակներից, իսկ Հռոմեական կայսրության տիրապետության ներքո` ընդամենը ա.թ.ա II –ից մինչև I դարերը: Այս թվարկությունից առաջ I դարում Տիգրան II Մեծը ազատագրում և միավորում է Հայաստանին, և Կապադովկիան դառնում է այն վայրերից որտեղ հատվում էին Տիգրանի դիմապատկերով դրամներ:

Ինչ վերաբերվում է հուշարձանի կառուցման տարերքին. ուշագրավ է հետևյալը` առյուծն ու արծիվը արևի խորհրդանիշներն էին վաղնջական ժամանակներից (առկա են արձանախմբերում), սակայն բացակայում է խոյը, որը նույնպես Հայերի համար եղել է պաշտամունքային խորհրդանիշներից` արտահայտելով հզորություն և լույս:

Հայկական Բարձրավանդակը, լինելով բարձրադիր կենտրոն ու շրջապատված լեռներով, զերծ է մնում համաշխարհային ջրհեղեղներից, որոնք պարբերաբար կրկնվում են (41.000 տարին մեկ), ըստ այդմ` Հայկական լեռնաշխարհը համարվում է երկրի հավերժական ցամաքը, որի մասին վկայում են նաև հայկական հնագույն ավանդույթները, Արարատյան Դիցաբանությունը, ակադեմիկոս Պարիս Հերունին և այլն: Հայաստանը պաշտպանված էր, սակայն ուժեղ անձրևներ էին տեղում, սովորականից ուժգին ամպրոպներ, որոնք ստիպում էին կենդանիներին և մարդկանց պատսպարվելու: Եվ կենդանիներից միայն խոյն էր, որ չէր վախենում և համարձակորեն մագլցում էր ժայռերն ի վեր:

Նկատելով այդ` հայերը հարգանքով են լցվում այդ «ազնվական» կենդանու հանդեպ և լրացնում արևը խորհրդանշող կենդանիներին ի դեմս առյուծի, արծվի ու խոյի: ոյը դառնում է նաև կենդանակերպի առաջին նշանը, ի դեպ, խոյը հին հայերենում ունեցել է նաև «արես» անվանումը, որը պահպանվել է լատիներենում` ARIES (արիես):

Քանի որ համաշխարհային ջրհեղեղը տեղի է ունեցել մեզանից 12.000 տարի առաջ և հաշվի առնելով վերը նշվածը կարելի է ասել, որ հուշարձանը մեզ է հասել նախաջրհեղեղյան ժամանակներից, այսինքն ունի ավելի քան 12.000 տարվա պատմություն:

Այդպիսի հսկայական աշխատանք կարող էր անել միայն զարգացած և մեծ գիտելիքների տիրապետող ազգը` հզոր Կեսարի գլխավորությամբ:

Վառ պահենք նախնյաց հիշատակը, այն հարուստ ժառանգությունը, որ թողել են մեզ և կարողանանք լսել Հայ Աստվածների ձայնը:

Փա՜ռք Արարչին,
Փա՜ռք Հայ Աստվածներին:

Հայ Արի Գուրգեն Հովհաննիսյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 72, 73, ապրիլ, մայիս, 2006թ.


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 25 other followers