Archive for the ‘Արիական’ Category

Խաղողօրհնեք

July 7, 2013

Արարատում աստվածավայել էին ապրում  Արիները: Նրանք չգիտեին, թե ինչ է հիվանդությունը, ինչ է հյուծող ծերությունը: Նրանք առողջ էին ու երջանիկ: Եւ երկար էին ապրում: Ամեն մեկը զգում էր իր բնական դերը կյանքում և այն կատարում էր մեծ նվիրումով: Եւ երբ կատարում ավարտում էր իր բնական դերը, ապա պարզապես գիշերը քնում էր ու առավոտյան չէր զարթնում: Ահա Արիներն այդպես էին դիմավորում  մահը, երկար և առողջ ապրելուց հետո:

Արիները հերկում էին հողը, ցանում, խնամում և ապա վայելում արարատյան բարիքը: Արարատում բոլորը ապրում էին լավ և ավելի լավ: Չկար աղքատ, չկար հարուստ, քանզի Արիները արարում էին, իսկ արարողը չի կարող լինել ոչ աղքատ և ո°չ հարուստ: Եւ ծաղկում էր Արարատը: Եւ բազմազան բարիքների բուրմունքն էր տարածվում աշխարհով մեկ, գրգռելով շատ-շատերի ախորժակը: Եւ Անապատի բնակիչները շատ էին ցանկանում ճաշակել Արարատի այդ աստվածային բարիքը:

Եւ Արիները իրենց աճեցրած բարիքից հաճույքով բաժին էին հատկացնում նաև Անապատի Չարիներին: Այդ պատճառով Արիներն ավելի շատ էին աշխատում, որ ավելի շատ բարիք ստեղծեն: Եւ առավել փարթամանում և ճոխանում էր Արարատի բնությունը: Արիները անտրտունջ աշխատում էին և գոհ էին իրենց աշխատանքից: Գոհ էին նաև Չարիները: Նրանք օրհնում էին Արարատի բարիքը և այն մշակողներին` Արիների:

Դժգոհ էր միայն Չարի Վիշապը: Նա անդադար ոռնում էր չարությունից ու անելությունից: Վերջապես նա դիմեց խորամանկ Յահվահին.
- Ո¯վ, Մեծդ Յահվա՛հ, Արարատի Արիները աշխարհը սնում են իրենց բարիքներով և զորանում են: Իսկ Չարիները օրհնում են նրանց: Ասա՛, ինչպե՞ս չորացնեմ Արարատը:

Եւ Յահվահը ասաց.
- Ո¯վ, Չարի Վիշա՛պ, բարիքներով բեռնավորված քարավաններ թող գնան ոչ թե Արարատից Անապատ, այլ` Անապատից Արարատ:
Եւ Վիշապի հովանավորությամբ, բարիքներով բեռնավորված քարավաններ Անապատից շարժվեցին դեպի Արարատ: Եւ Արարատում նրանք իրենց բարիքը փոխանակում էին Արարատյան բարիքի հետ մեկի դեմ տասը տալով: Եւ առատորեն Արարատ էին ներմուծվում Անապատի ծիրանն ու նուշը, խաղողն ու դեղձը, տանձն ու խնձորը, այն ամենը, ինչ աճում էր նաև Արարատում, բայց  ներմուծված բարիքը շատ ավելի առատ էր և շատ ավելի էժան:
Եւ Արիները սկսեցին խորհել, թե արժե՞, արդյոք, այդքան քրտինք ու եռանդ թափել հողը մշակելու և բարիք աճեցնելու համար, երբ Անապատից ներմուծվող բարիքը նույն տեսակի բարիքն է, բայց շատ ավելի առատ:

Եւ ծուլացան Արիները և ընչաքաղցությունը արմատ գցեց շատ շատերի մեջ: ԵՎ հարստանալու մոլուցքը տիրենց նրանց: ԵՎ այլևս ոչ թե բարիքը բարիքի հետ էին փոխանակում, այլ գնում և վաճառում էին Անապատի բարիքը ոսկով, արծաթով, թանկարժեք քարերով:

Ագարակներ քանդվեցին, շուկաներ սարքվեցին, ուր առատորեն վաճառվում էին ներմուծված բարիքները: Արիները մաճը փոխեցին կշեռքով: ԵՎ բարիք ստեղծող Արին այլևս միայն օտար բարիքն էր չափում ու կշռում:

Ամայանում էր Արարատի հողը, պակասում էր Արարատյան բարիքը: Իսկ Արիները գոհ էին` առանց աշխատելու առատորեն սնվում էին Անապատի բարիքից և օրհնում էին Չարիներին:

Բայց հանկարծ տարբեր հիվանդություններ առաջացան Արիների մեջ, որ արագորեն տարածվում և հյուծում էին նրանց: Արիները չէին հասկանում, թե որտեղից և ինչպես այդ հիվանդությունները եկան ու կպան իրենց: Եւ այդ հիվանդություններից ոչ մի փրկություն չկար:

Տագնապահար Արիները դիմեցին իմաստուն Քուրմերին, պարզելու համար այդ օտարոտի և վտանգավոր հիվանդությունների պատճառը և դրանցից ազատվելու միջոցը: Բոլոր Քուրմերը հավաքվեցին Արարատի Գերագույն Քուրմի մոտ: Ժողով արեցին, խելք խելքի տվին և ապա որոշեցին դիմել Արարատի կեցուցիչ Մայր Անահիտին: Մեծ խարույկ վառեցին, զոհ մատուցեցին, և Արարատի Գերագույն Քուրմն իր ձեռքերը երկինք պարզած, կանչեց.
- Ո¯վ, Մայր Անահի°տ, դո°ւ, որ մայրն ես բոլոր Աստվածների և Աստվածամարդերի, փրկիր քո զավակներին այս բազմաթիվ անծանոթ հիվանդություններից, որ հյուծում են մեզ:

Եւ Մայր Անահիտը հայտնվեց նրանց առաջ և ասաց.
- Հայր Արայի կամքով, ես երկրային աստված Արիին ծնել եմ հենց Արարատում` Աստվածների օրրանում: ԵՎ Արարատն է Աստվածավայր, և Արարատի բարիքն է Աստվածների սնունդ: Դուք, որ Աստվածամարդիկ եք, միայն աստվածային սնունդով պիտի սնվեք: Եւ Արարատի բարիքն է միակ սնունդը աստվածների համար: Գիտցեք, որ Անապատի բարիքը միայն տեսակապես է նույնանում Արարատի բարիքին, այնինչ, որակապես այն խիստ տարբեր է: Արարատի բարիքները ծնունդ են առնում Արարատի հողից, Արարատի ամենակենարար արևն է ջերմացնում նրանց և երկնքից իջած ամենամաքուր ջրով են սնվում նրանք: Իսկ Անապատի բարիքը սնվում է Արարատից արտաթորված ջրով: ԵՎ Անապատի բարիքը ճահճահամ ունի իր մեջ ու հղի է աստվածներին ոչ հատուկ հիվանդություններով: Աստվածները աստվածային սնունդով պիտի սնվեն:

Ասաց Մայր Անահիտը և անհետացավ:

Եւ Արիները Արարատից դուրս վռնդեցին դրսից եկած բոլոր քարավանները, հրաժարվեցին Անապատից եկած առատ բարիքից: Արիները այլևս սնվում էին միայն արարատյան բարիքով: Նվազ էր արարատյան բարիքը, բայց աստվածային սնունդ էր: Եւ շուտով Արիների միջից վերացան այդ հյուծող հիվանդությունները: Առողջացան Արիները: Քանդեցին շուկաները և ագարակներ սարքեցին: Հերկեցին Արարատի հողը, ցանեցին, խնամեցին: Եւ Արարատի հողը առատ բերք տվեց նրանց:

Երջանիկ էին Արիները, ցնծում էին: Երգն ու պարը ուղեկցում էին բերքահավաքին: Մեծ խարույկներ էին վառում, շուրջպար էին բռնում ու փառերգեր էին նվիրում Մայր Անահիտի:

Մայր Անահիտն էլ իջավ Արարատ, միանալու այդ բերքահավաքի երջանիկ տոնախմբությանը: Նա վերցրեց խաղողի ողկույզը, օրհնեց այն, ապա ճզմեց և խաղողի հյութով օծեց բոլոր բարիքներն ու ասաց.
- Սիրելի զավակնե°րս, ահա ես օրհնեցի այս անուշահամ խաղողը և նրա հյութով օծեցի բոլոր բարիքները: Վայելեք դրանք և այս խաղողից պատրաստված սուրբ ըմպելիքով` գինիով, միշտ օծեք ձեր աստվածային սնունդը:

Եւ այնուհետև Արիները ամեն բերքահավաքին խաղողի առաջին բերքը նվիրում են Մայր Անահիտին: Եւ Մայր Անահիտը օրհնում է խաղողը և այդ խաղողի հյութով օծում է Արարատյան բարիքը:

Ցինիզմի Գագաթնակետ Կամ Միտումնավոր Ազգային Դավաճանություն…

September 28, 2012

Լուր է տարածվել, որ սույն թվականի դեկտեմբերի 1-ին Նյու Ջերսիում տեղի կունենա հանդիսավոր արարողություն, որտեղ Միացյալ Նահանգների Հայ Դատի հանձնախումբը (ANCA) կպարգևատրի Ռիչարդ Հովհաննիսյանին՝ Վահան Քարդաշյան հեղինակավոր մրցանակով, բարձրագույնս գնահատելով նրա կողմից կատարված հայագիտական դասախոսություններն ու հրապարակումները: Եթե ոչ բոլորին, ապա մեծամասնությանն է ծանոթ Ռիչարդ Հովհաննիսյան անունը, որը ըստ տարածված տեղեկությունների, օր ու գիշեր պարզապես ջանք չի խնայել, որպեսզի կարողանա ըստ արտաքին պատվերների՝ խեղաթյուրել ու մռայլել Հայ ազգի հազարամյակների պատմությունն ու ծագումնաբանությունը, հայ ազգի Հայկական լեռնաշխարհում բնիկներ լինելու փաստերը…

Իսկ մենք ընկած դրսում թշնամի ենք փնտրում, որպեսզի հալածենք, այնինչ նա ազգի չակերտավոր հերոսներից է և մի շարք այլ հակահայ հերոսներ այս երևույթին պարգևատրում են ու նրա պատվին բանկետ են կազմակերպում: Դե հիմա հասկացեք վերջապես, թե խոզի գլուխը որտեղ է թաղված ու որտեղից է ֆինանսավորվում այդ հակահայկական գիտական քարոզարշավը: Ես անձամբ, տեղյակ լինելով նրա ու նրա նման շատ շատերի կեղծարարական և հակահայ գործունեությունից, որոնց մասին բազմիցս ընթերցել եմ համացանցում տեղադրված տեղեկություններից, ոչ թե նրան կպարգևատրեի, այլ հակառակը, հայ ազգի անունից պատիվ կպահանջեյի նման գարշելի գործունեություն ծավալելու համար և կարգելեի այսուհետև զբաղվել որևէ հայագիտական թեմաներով: Դրանց նմանների երեսին մասսայական կերպով թքել է պետք և նվաստացնել, այլ ոչ թե խրախուսել հետագա խարդախ գործունեության համար, նրանք արժանի են պատիժ կրելու ազգային դավաճանության մասին հոդվածով, որը ի միջայլոց ամենաարդար որակավորումն է նման տզրուկների ու անգրագետների համար:

Ի՞նչ է, այդ հայ դատի հանձնախումբը տեղյակ չէ՞, թե ինչով է զբաղված Ռիչարդ Հովհաննիսյանը կամ մնացյալ տականքների խումբը, թե ինչ միտումներով են խեղաթյուրվում բոլոր փաստերը հայ ազգի պատմության վերաբերյալ, դա ես բացառում եմ: Անգամ դպրոցական երեխան կասի, որ նրանք իրար հետ համաձայնեցված են գործում, որ հայ դատի մատն էլ է խառը այդ կեղտոտ գործերին, ինչը և հստակ երևում է նրանց կազմակերպած բանկետից: Նման դեպքում սրանց բոլորին էլ պետք է համարել ապազգային խմբեր և վերջ դնել սրանց գործունեությանը: Սա պետք է անի ամբողջ հայ ազգը, թե չէ կառավարությունն ու վարչակազմը մինչև կոկորդները կեղտի մեջ են թաղված, նրանք էլ են հայ ազգի ու հայրենիքի հանդեպ հանցագործություն կատարում, իրականացնելով ազգասպանություն՝ սկզբում հոգեբանական ու հետագայում ֆիզիկական ոլորտներում:

Երևի թե մի գիտակցական հզոր պայթյուն կամ պոռթկում է հարկավոր իրականացնել մեր ազգի ներսում, որպեսզի ի վերջո քնից արթնանան ու միավորվեն ազգային գաղափարախոսության շուրջը, որը իրոք կմիավորի գերակշռող մեծամասնությանը ու արդեն վերջակետ կդրվի այս դարավոր փորձություններին: Հարկավոր է նոր՝ Խոյի դարաշրջանի հետ մեկտեղ Ազգային Միասնական Զարթոնք կազմակերպել, ինչը մեզ կտանի դեպի այդքան սպասված Անկախությանն ու Հայկական Հզոր Պետութան ձևավորմանը:

Հայկական անուն կամ ազգանունները չեն, որոնք արտահայտում են հայի ինքնությունը կամ գենը, այլ ազգանվեր գործերը, նրա լեզուն, այբուբենը, պատմությունն ու մշակույթը, թե չէ այսօր հայերեն խոսող ու հայկական անուն կրողներ շատ կան, որոնք քաղցկեղի բջիջների պես մխրճվել են ազգի մարմնի մեջ ու փորձում են ըստ հատուկ պատվերի՝ կործանել այդ մարմինը: Այս բջիջներին հարկավոր է շտապ վնասազերծել և մեկուսացնել, միայն դրանից հետո մենք բոլորս կունենանք ԱՐԴԱՐ ՈՒ ԱՌՈՂՋ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԱՇԽԱՐՀ:

Տիգրան

Վահագնի սպասումով` ՎԱՀԱԳՆԱՑԱԾ

June 29, 2011

Վահագնի սպասումով` ՎԱՀԱԳՆԱՑԱԾ

Յուրաքանչյուր տասը հազար տարին մեկ Երկրի վրա ծնվում է Վահագնը: Ծնվում է Չարի Վիշապին սպանելու եւ Վիշապի գարշանքը Երկրի վրայից լվալու Մեծ Ջրհեղեղով (տե’ս Արարատյան դիցաբանություն): Վահագնը ծնվում է Երկնի ու Երկրի ահեղ երկունքից: Երկնում է Երկինքը, երկնում է Երկիրը, երկնում է եւ ծովը ծիրանի: Եվ ծիրանի ծովում կարմիր եղեգնի փողից դուրս է գալիս բոց աստվածային: Եվ Արի Մանը (Մարդը) եղեգան փողից երկունքի այդ կրակը վերցնում, խարույկ է վառում` ՏՐՆԴԵԶ սարքում: Եվ աստվածային երկունքի այդ կրակով կռում է զորության թուր-կեծակին: (ՏՐՆԴԵԶ – կրակի դեզ կամ դիզված կրակ, կազմված է ԱՏՐ` կրակ եւ ԴԵԶ բառերից: Ն-ն որոշակիությունը շեշտող հունչարմատ է, որն ավելանալոց ԱՏՐ խորհրդին, շեշտում է ոչ թե պարզապես կրակը, այլ որոշակի կրակը: Ընդծված խորհուրդ ունեցող ԿՐԱԿԸ: Ըստ այդմ, ՏՐՆԴԵԶ-ը աստվածային երկունքի կրակով բոցավառված խարույկն է:)

Ուխտագրքում գրված է, որ Արիները օծվում են ՏՐՆԴԵԶ-ի կրակով, իրենց մեջ նորոգում են Աստվածային արարչագործության զգացողությունը եւ զորանում են: Երկունքը քառասուն օր է տեւում: Քառասուն օր դիզված աստվածային կրակը չի հանգչում: Եվ զորացած Արիները երգում ու պարում են ՏՐՆԴԵԶ-ի շուրջը եւ սպասում են Վահագնի ծնունդին: Ջահել հարսները թռչում են այդ աստվածային կրակի վրայով` օծելու համար իրենց արգանդը Վահագնանման որդիներ ծնելու համար:

ՏՐՆԴԵԶ-ի տոնակատարությունը ավանդաբար պահպանում են Արի շատ ազգեր, նաեւ հայեր: ՏՐՆԴԵԶ են սարքում, երգում, պարում ու սպասում են Վահագնին:

«Արորդիների Ուխտ»-ի, Հայ Արիական Միաբանության եւ «Հանուն Հայրենիքի» հ/կ նախաձեռնությամբ փետրվարի 13-ին պատմական Կարմիր բլուրում ՏՐՆԴԵԶ-ի ծիսակատարություն էր (որին, հեթանոս-արորդիներից զատ մասնակցում էին նաեւ «Տաթեւ» կրթահամալիրի սաները, նրանց ուսուցիչներն ու ծնողները, եւ այլք): «Հե’յ Արիներ, բացե’ք ձեր դռներն ու լուսամուտները… Վահագն է ծնվում: Դու’րս եկեք, փայտե’ր դիզեք, խարույկներ վառե’ք աստվածային կրակով, ՏՐՆԴԵԶ սարքեք, թող աստվածային կրակով բացվեն ձեր աչքերը, թող ձեր սրտերը բոցկլտան այս կրակով…», – պատգամում էին քրմերը…

Զգալ էր պետք, թե քանիսը թրթռացին, քանիսը վահագնանմաններ ծնելու սպասումով Անահիտին փնտրեցին, քանիսը` Աստղիկին, որ իրենց Վահագնին գտնեն: Հետո բոլորը կրակի շուրջ բոլորեցին` երգ ու պարով, Վահագնի սպասումով: Վահագնասպասումով: Ու… ծնվեց թռիչքը: Թռիչքը, որ տաքացրեց: Ջերմացրեց: Կրակաթռիչքը, որ քնքշացրեց ու` զորացրեց: Այն թռիչքը, որ հաստատապես վաղն ուղղորդելու է այն փոքրիկներից շատերին, ովքեր «Երկնէր երկին»-ը արտաբերեցին ոչ դասասենյակում…

Վահագնասպասումը վահագնացածներին փառաբանում է ենթադրում նաեւ: Կարմիր բլուրում տոնախմբությունից հետո Քրմական խորհրդի անդամներն ու ՀԱՄ առաջնորդ Արմեն Ավետիսյանը Տրնդեզի մի շարք մասնակիցների հետ Եռաբլուր գնացին` Հեթանոս Գագոյի շիրմին այցի: Այդ օրը հեթանոս հայորդու ծննդյան 40-ամյակն էր: Այցելություն եղավ նաեւ ՀԱԲ-ի գլխավոր հրամանատար Ռազմիկ Վասիլյանի շիրիմին, ով նույնպես իր ողջ էությամբ հայարիացի էր…

ՏՐՆԴԵԶ-ի կրակով օծված Արիների հաջորդ կանգը Վահագնի հուշարձանի մոտ էր: Կրկին սպասումով: Քանզի Աստվածային երկունքի քառասուներորդ օրը` Արեգի 1-ին ծնվում է Վահագնը…

Արեգ Գալստյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 81, 82, հունվար, փետրվար, 2007թ. .

Քրմապետի Կորուստ

June 29, 2011

Քրմապետի Կորուստ

1936-20052թ.թ.
Վահագնի կենաց արեւով օծված
արորդյաց նորոգ ուխտի քրմապետ

Հայ Արիական Միաբանությունը խորապես ցավում է սիրելի քրմապետի այս կյանքից հեռանալու հանգամանքը, բայցև գիտակցում է, որ տիայր Սլակը հեռանալով միացավ մեր նահատակ սրբազան հոգիներին, ովքեր պիտի ապահովեն
ՀԱՅ ԱՍՏՎԱԾՆԵՐԻ
վերադարձը…

Կենսագրական

Ծնվել է1936թ. Երևանում, մտավորականի ընտանիքում: Նախնիները սերում են Տարոն գավառի Սլկունյաց նախարարական տնից: 1961թ. ստեղծել է «Մեսրոպ Մաշտոց» ուսանողական կազմակերպությունը, որի նպատակն էր պահպանել հայոց լեզվի անաղարտությունը: 1964թ. յոթ հայրենասերների գործով աքսորվել է Սիբիր: Ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը: Երկար տարիներ հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ է եղել (Քաղսի գյուղում) և դասախոս՝ Երևանի տարբեր բուհերում:

Խորհրդային վարք ու բարքին չենթարկվելու համար 1979թ.-ին իշխանությունների կողմից հայրենիքից վտարվում է ԱՄՆ:

Վտարանդիության մեջ շարունակվում է Մեծ հայրենասերի ազգային գործունեությունը: Այստեղ նա մանրակրկիտ ուսումնասիրում է Մեծն Նժդեհի կյանքն ու գործը, որը նոր որակ է հաղորդում նրա հոգևոր գործունեությանը. նրա հավատամքն է դառնում Նժդեհյան Ցեղակրոնությունը, որի հավատքային կողմի շեշտադրմանն ու զարգացմանն էլ նվիրում է իր հետագա ողջ հոգևոր կյանքը:
Սփյուռքում բախտ է վիճակվում ծանոթանալ իր հոգևոր ուսուցչի՝ Նժդեհի երեք նվիրյալ աշակերտների հետ, ովքեր և նրան կնքում են որպես Արորդի (Ցեղամարդ), ապա՝ օծում որպես Հայոց Քրմապետ: Որպես Քրմապետ նա ստանում է Նժդեհի աշակերտների օրհնությունը:
Հայաստանի անկախացմամբ պայմանավորված Հայրենիք վերադառնալը նոր թափ է հաղորդում Քրմապետի հավատքային գործունեությանը:

Քրմապետի առաջնորդությամբ հայրենիքում 1990թ.-ին հիմնվում է Արորդիների Ուխտը՝ Հայ հեթանոսների (Ցեղահավատքն ունեցողների) համայնքը, որը նույն թվականին էլ պետական գրանցում է ստանում:

Այսպես, Նժդեհյան Ցեղակրոնությունը նորոգ տեսքով վերականգնվում է` օրավուր ընդլայնելով իր տիրույթները:

Արորդիների Ուխտը հիմնումից ի վեր հավատքային աշխույժ գործունեություն է ծավալել:
Քրմապետի հոգևոր արարումների զարդն ու պսակն Ուխտագիրքը՝ Հայ Արորդիների սուրբ Գիրքն է (այն կազմվել է Հայ Արիական Հավատքի ցայսօր պահպանված զանազան բեկորների՝ քրմապետի ոգու ուժով ի մի բերելու արդյունքում):

Քրմապետի իմաստուն գրչին են պատկանում նաև Արորդյաց հավատքի զանազան կողմերը ներկայացնող գրքեր («Արարատյան Դիցաբանություն», «Հայոց լեզվի խորհրդարան», «Բնախոսություն»…), ինչպես նաև՝ բազմաթիվ հոդվածներ:

Հայոց Քրմապետի անհատական կյանքը դադարեց օգոստոսի 24-ին՝ միանալով մեր մեծ նախնիների ոգիներին:

Հավատամքը (դիահրկիզման խորհուրդը)
Ազգային՝ դարեր ի վեր ձգվող ողբերգությունների պատճառների մեջ խորամուխ լինելը Մեծն հայրենասերին բերեց այն կենարար համոզմանը, որ Ցեղահավատքն է ի սկզբանե, Ցեղահավատքի կորստով են պայմանավորված ազգի ողբերգությունները, որ յուրաքանչյուր ազգ(ցեղ) ունի իր կենսաբանական կերպը, դրանով պայմանավորված՝ համընդհանրական հավատքը, նրա բոլոր սերունդները ծագումնաբանորեն (արյամբ) կապված են միմյանց հետ, և, հետևաբար, պետք է ապրեն ըստ այդմ, որ Ցեղի մեր տեսակը Արի (Արմեն, Արորդի) տեսակն է, իսկ Հայը` Արի Ցեղի բնարմատը, որոնց զգացում-գիտակցումն էլ պետք է նախահիմք դառնա Հայ ազգի և ամբողջության մեջ` Արի Ցեղի ինքնավերագտնումի, ինքնավերանորոգումի ու ինքնահաստատման համար:

Մարդկության հնագույն նախնիները տեսնելով մարդկանց միջև գոյություն ունեցող բնական տարբերությունները, մարդկանց բաժանել են երկու տեսակի՝ Արարչածին Հրածիններ և Հողածիններ:
Եվ այն, որ Արիները ճանաչվում են որպես Արարչածին Հրածիններ, իսկ Չարիները՝ որպես Հողածին, փաստում է, որ Արիների մեջ գերազանցում են Հուրի և Օդի տարրերը, իսկ Չարիների մեջ՝ Հողի և Ջրի տարրերը:

Մարդկության հնագույն նախնիների՝ մահացածի հուղարկավորության արարողությունների տարբերությունները, պայմանավորված են նրանց բնույթային տարբերություններով: Գիտական փաստերը վկայում են, որ Հողածինները մահացածին լիովին հանձնել են հողին («Հող էիր, հող դարձիր», – ասում է նրանց ասացվածքը), ավանդույթ, որը նրանք այսօր էլ սրբորեն պահպանում են:
Նույն գիտական փաստերը վկայում են, որ մեր նախնիները, իրենց բնույթին համապատասխան, մահացածին հրկիզել (այրել) են («Հուր էիր, հուր դարձիր» – ասում է արդեն մեր ասացվածքը), ընդ որում, հրկիզման արդյունք մասունքները խառնելով բնության չորս տարրերին՝ հուրին, օդին, ջրին, հողին: Սակայն հողածինների կրոնների ազդեցության հետևանքով մեզանում հուղարկավորության բուն արիական այդ ձևը դադարել է գործել:

Քրմապետի կտակի համաձայն՝ իր իսկ մարմնի հրկիզմամբ՝ հուղարկավորության հնագույն Հայ-Արիական ձևը Արորդիների շրջանում վերականգնվում է:

Արորդիների Ուխտ

* * *
Հայր Արայի Օրհնանքը
քեզ՝ Քրմապետ

Մեր սիրելի Քրմապետի երկրային կյանքն այլևս օրինակ պիտի հանդիսանա հայ արորդիների համար: Նա արեց առաջին և կարևոր քայլերը՝ հայոց հնագույն հավատամքին վերադառնալու, հայոց ծիսակարգով օծվելու, Հայ Աստվածների հետ խոսելու… ուղղությամբ: Մեծ է Տիայր Սլակի լուման Հայ-Արիական կեցությանը դառնալու գործում: Նա ապրեց որպես ազգային (հեթանոս) հայորդի և այդպիսին էլ մահացավ մարմնապես: Նրա մահը, մարմնի այրումը Քրմապետի հոգին ոգեղենացրեց և վերադարձրեց Հայ Աստվածներին… հրկիզման արդյունք մասունքները խառնվեցին բնության չորս տարրերին՝ հուրին, օդին, ջրին, հողին և իրականացվեց «Հու’ր էիր, հու’ր դարձիր»-ը: Այո’, Հայ-Արիացու արարչական մարմինը չի կարող հող դառնալ, ավելին՝ իրավունք չունի դառնալ սողացող ճիճուներին կեր…

Մենք՝ հայ-արիացիներս, այսօրվանից պատգամում ենք՝ մեզ էլ թաղել նույն ծիսակարգով… Փա՜ռք Հայ Աստվածնե- րին, փա՜ռք Արարչին:

ՀԱՄ առաջնորդ՝ Արմեն Ավետիսյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 63, 64, հոկտեմբեր, 2005թ.

Մեր Հանգանակը

June 29, 2011

Մեր Հանգանակը

Խռովայոյզ շրջապատկերներէ բոլորուած, զորս անգթօրէն անստոյգ ճակատագիրը կռած է վշտի լայն հարուածներով. դէպի ո՞ր քօղարկուած նպատակը կ’ընթանայ հայ արուեստագէտը՝ դանդաչելով. որպիսի՜ ոլորտ մը կը տեսնեն իր մոլորուն աչքերը. որպիսի՜ արձանի մը ձեւը կ’առնէ իր լեզուն ինչպիսի՜ մոգութիւն մը կը բարբառի:

Ատե՛նն էր այլեւս, խորհեցանք, որպէս զի այս կենսական հարցերը ներուժօրէն եւ խորապէս թրթռան հոգիներուն խորը անո՛նց որ իրենց մէջ կը զգան զօրութիւնը ստեղծելու, կերտելու եւ կանգնելու: Եւ ցանկալով որ, վե՛րջապէս, Արուեստի Մեհեանին ճակատը փողփողէ ցեղին կուրծքին վրայ, մենք, միացած մեր կամքերուն մէջ, եւ բռնուած ստեղծագործ խենդութեանց տենդովը, գիտակից այն ոյժերուն, որ կը հանգչին տակավին այս ազգին հոգւոյն խորը, կու գանք աղաղակել.

ա) ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ ԵՒ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅ ՀՈԳՒՈՅՆ.
բ) ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԱՆՁՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ՁԵՒԻ ՄԷՋ.
գ) ՄՇԱԿՈՒՄ՝ ԿԵՆՍԱՆՈՐՈԳ ՊԱՏՈՒԱՍՏՈՒՄՈՎ ՄԸ՝ ՀԱՅ ԼԵԶՈՒԻՆ.
դ) ԶՈՒՏ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ՀԵՌՈՒ ՊԱՀԵԼ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵՆԷ ԵՒ ԼՐԱԳՐՈՒԹԵՆԷ:

Կը յայտարարենք պաշտամունք եւ արտայայտութիւն Հայ Հոգւոյն. որովհետեւ Հայ Հոգին գո՛յ է, բայց դո՛ւն ուր եք կը յայտնուի: Պէ՛տք է բեկանել դատակնիքը որ զԱյն լռութեան դատապարտած է:

Կ’ըսենք. Առանց Հայ Հոգւոյն, չկա հայ գրականութիւն եւ հայ արուեստ: Ամէն ճշմարիտ արուեստագէտ՝ իր ցեղին հոգին միայն կ’արտայայտէ: Հայ Հոգին, դարբնուած մթին ու մեծաշուք պատկերներով լի անցեալէ մը, լուսաւորուած տխրօրէն սեւ արեւէ մը, թրծուած կեանքի մը մէջ զոր Գողգոթայի ճամբաներ կ’ակօսեն, մեր օրերուն կը թուի ըլլալ հրաշք մը որուն խորհուրդները պէտք է արտաբերել: Հայ Հոգին իմացական տիեզերքին մէջ տարր մըն է, որուն յայտնութիւնը պիտի զարմացնէ խորհող մարդկութիւնը: Պարզել այդ հոգին՝ էական պարտաւորութիւնն է ամէն հայ արուեստագէտի:

Կ’ըսենք. Արտաքին գործոններ-ստացական սովորութիւններ, օտարոտի ազդեցութիւններ, զգացմանց խոտորում եւ ձեւազեղծում-տիրած են անոր՝ բայց չեն կրցած ձուլել զԱյն: Մենք կ’ընդնշմարենք զԱյն, Հայ Հոգին, անոր ճաճանչներուն կայծկլտալը գողթնեան եւ միջնադարեան փանդիռներու լարերուն վրայ, եւ իմաստին խորը մեր ժողովրդական աւանդավէպերուն՝ փայլուն զանակներ մեր ցեղային հանճարին: Կը զգանք թէ մենէ իւրաքանչիւրին մէջ թաքչած է Ան, եւ, առհաւութեան շունչին թելադրումներէն միշտ կենդանի. պիտի բարբառի ա՛նմիջապէս որ գտնէ իր ազատագրութիւնը: Ազատագրե՛նք զԱյն, Հայ Հոգին, պայքարելով նոյն իսկ ինքզինքնուս դէմ, բոլոր կապանքներէն ու բռնութիւններէն այլազգի ազդեցութիւններու:

Կը հաւատանք. Հայ Հոգին՝ Լոյսն է, Ոյժն է, Կեանքն է, մարմնաւորուած անդրիական շքեղութեանը մէջ ԱՐԻԱԿԱՆ ցեղին որուն կը պատկանինք:

Կը յայտարարենք ինքնուրոյնութիւն եւ անձնականութ- իւն ձեւի մէջ. որովհետեւ, հա՞րկ է կրկնել այս տարրական ճշմարտութիւնը, ամէն արուեստագէտ պարտի ըլլալ ինքնուրոյն եւ անձնական ձեւին ու խորքին մէջ իր գրուածքներուն: Որովհետեւ, հա՞րկ է ըսել տակաւին, արուեստը՝ յայտնատեսական ստեղծագործութեան եղանակով, իրականացումն իսկ է ներքին եսին, որով եւ ո՛չ մէկ նախանշանակեալ ազդեցութիւն կրնայ թոյլատրելի ըլլալ:

Կ’ըսենք. Մեր հոգին, որ Հայ Հոգին իսկ պիտի ըլլայ, պիտի ընդանցնի այն բոլոր ձեւերուն մէջէն, զորս մենէ իւրաքանչիւրին զգայականութիւնն ու ներքին կշռոյթը կը թելադրեն: Կը ժխտենք ի յառաջագունէ տրուած կաղապարեալ ձեւերու հարկադիր հպատակութիւն: Կը նախընտրենք արտայայտութեան գործիները՝ հարազատ բոլոր ձեւերը՝ որ կրած են Հայ Հոգին մեր տոհմային արուեստի ու գրականութեան մինչայժմեան երեւոյթներուն մէջ. բայց կը յայտարարենք, բայց կը պահանջե՛նք անկախութիւն արտայայտութեան ամէն ձեւերու, որովհետեւ կը հաւատանք թէ մինչեւ որ չըլլայ ինքնուրոյնութիւն եւ անձնականութիւն ձեւերու մէջ՝ չենք ունենար ինքնատպութիւն, չենք ունենար ստեղծագործական նորանոր հարստութիւններ:

Կը յայտարարենք մշակում՝ կենսանորոգ պատուաստումով մը՝ հայ լեզուին. որովհետեւ կը հավատանք թէ մեր լեզուին կատարելագործման իտէալը՝ անբաւական կը համարի այն տարրերը զորս կ’օգտագործէ հայ լեզուն ներկայիս: Ո՛չ մէկ գաւառաբարբառ առանձինն՝ գոհացում կուտայ անոր, նոյն իսկ ըլլայ ան ոստանիկ բարբառ մը՝ ինչպէս կը կոչուի պոլսահայ բարբառը:

Հռչակելով մաքրագործումը հայ լեզուին՝ բազմաթիւ օտարահունչ բառերէ, կ’որոշենք դիմել հայ լեզուին զանազան աղբիւրներուն, գրաբարին եւ բնաշխարհի հայ բարբառին, եւ որդեգրել հարազատ ու հայեցի բառերը, բացատրութիւններն ու ասութիւնները, եւ պատուաստել զանոնք մեր գրական լեզուին, առանց մեղանչելու անոր ներդաշնակութեան օրէնքներուն դէմ: Կ’ուզենք հիմնել լեզուի գեղեցկագիտութիւն մը՝ նոր գիծերու, նոր գոյներու, նոր շեշտերու յաւելումով:

Կը յայտարարենք զուտ գրականութիւնը հեռու պահել քաղաքականութենէ եւ լրագրութենէ. որովհետեւ երկու վըտանգներ են անոնք, լրագրութիւնը եւ քաղաքականութիւնը, որ մեր օրերուն դարանակալ կը սպասեն հայ արուեստին շուրջ: Մենք դէմ չենք ո՛չ մէկուն եւ ոչ միւսին-ո՛չ լրագրութեան եւ ո՛չ քաղաքականութեան՝ ցորչափ անոնք իրենց դերին մէջ կը մնան: Բայց մենք պիտի ըմբոստանանք ամէն անգամ որ անոնք փորձեն արուեստին եւ գրականութեան անունով ներկայանալ եւ կամ զանոնք զէնք դարձնել իրենց նպատակին ծառայելու համար: Մենք կը պահանջենք արուեստին կատարեալ անկախութիւնը:

Արուեստը՝ խենդութիւն մըն է, եւ իբր այս կը մնայ վեր յեղափոխութիւններէ եւ յետաշրջականութիւններէ: Ինքն իսկ ըլլալով կրօնական մոլեռանդութիւն մը, վե՛ր է նաեւ ամէն կրօնքէ:

Ցեղ մը որ կ’ուզէ ապրիլ՝ պարտաւոր է ստեղծել: Մեհեան մը պէտք էր կանգնել: Մենք՝ կ’ուզենք ծառայել անոր կառուցման: Մեր հայկական եւ խո՛րապէս արիական հոգին՝ մերթ անսպասելի եւ տարօրինակ, եւ մերթ ամբարձիկ գիծեր պիտի գտնէ անոր սիւներուն վրայ, թերեւս անախորժ, թերեւս ընդվզեցնող, բայց միշտ անկեղծ:

Մեհեան մը պէտք էր որ ստեղծուէր. մենք կ’ուզենք ըստեղծել զայն: Ո՞վ որ կը հաւատայ՝ թող ներս մտնէ, դրան առջեւ թողնելով անցեալին ու ներկային հանդէպ կոյրզկուրայնութիւնն ու նախապաշարումները, ներս տանելով երիտասարդութիւն, խանդավառութիւն, եւ մանաւանդ ստեղծագործական կորով:

Դրան վերեւը՝ իր աչքերուն պիտի բախի քանդակուած արձանագրութիւնը՝ Ստեղծե՛նք:

Ստեղծե՛նք, ապրելու համար տեւականութեան մէջ. ըստեղծե՛նք, հոն, այդ տեւականութեան՝ մէջ, մեր ցեղին նոր շեշտերը աւելցնելու համար տիեզերական մեծ համերգութեան վրայ:

ԴԱՆԻԷԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ, ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ,
ՅԱԿՈԲ ՔԻՒՖԷՃԵԱՆ, ԳԵՂԱՄ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ, ԱՀԱՐՈՆ
1914թ. յունվար 1, «ՄԵՀԵԱՆ»

«Հայ Արիներ» Թիվ 59, 60, հուլիս, 2005թ. ….

Հայոց Նախաքրիստոնեական Տոմարի Դիցական Խորհուրդները

June 29, 2011

Հայոց Նախաքրիստոնեական Տոմարի Դիցական Խորհուրդները
Մեզ ավանդված հայոց նախաքրիստոնեական (կարծիք կա՝ Հայկ նահապետի օրոք ստեղծված եւ Արտաշես Ա. արքայի օրոք բարեկարգված) տոմարն հետեւյալն է.
Ա) Տարին ուներ 365 օր ու բաղկացած էր տասներեք ամսից, որոնցից տասներկուսն ունեին երեսուն հավասար օրեր, իսկ վերջին Ավելյաց ամիսը՝ հինգ օր: Ամիսների անվանումներն էին.
1. Նավասարդ, 2. Հոռի, 3. Սահմի, 4. Տրե, 5. Քաղոց, 6. Արաց, 7. Մեհեկան, 8. Արէգ, 9. Ահեկան, 10. Մարերի, 11. Մարգաց, 12. Հրոտից, 13. Ավելյաց:
Բ) Ամսվա օրերն ունեին առանձին անուններ: Սովորական ամիսների օրանուններն էին.
1. Արէգ, 2. Հրանդ, 3. Արամ, 4. Մարգար, 5. Ահրանք, 6. Մազդեղ կամ Մազդեկան, 7. Աստղիկ, 8. Միհր, 9. Ձոպաբեր, 10. Մուրց, 11. Երեզկան կամ Երեզհան, 12. Անի, 13. Պարխար, 14. Վանատուր, 15. Արամազդ, 16. Մանի, 17. Ասակ, 18. Մասիս, 19. Անահիտ, 20. Արագած, 21. Գրգուռ, 22. Կորդուիք, 23. Ծմակ, 24. Լուսնակ, 25. Ցրոն կամ Սփյուռ, 26. Նպատ, 27. Վահագն, 28. Սիմ կամ Սեին, 29. Վարագ, 30. Գիշերավար:
Ավելյաց ամսվա օրանուններն էին.
1. Լուծ, 2. Եղջերու, 3. Ծկրավորի, 4. Արտախույր, 5. Փառազնոտի:
Համարվում է, որ Ավելյաց ամսվա օրանունները անզեն աչքով տեսանելի հինգ (Փայլածու – Մերկուրի, Արուսյակ – Վեներա, Հրատ – Մարս, Լուսնթագ – Յուպիտեր, Երեւակ – Սատուրն) մոլորակների անվանումներն են:
Գ) Օրը բաղկացած էր տասներկու ցերեկային ու նույնքան գիշերային ժամերից, որոնք եւս ունեին իրենց առանձին անունները: Այս դեպքում, տարվա եղանակների, ցերեկվա ու գիշերվա տեւողության փոփոխությունից կախված ցերեկային ու գիշերային ժամերի տեւողությունները տարբեր են եղել: Ցերեկային ու գիշերային ժամանակի հաշվանքի սկիզբն են դիտվել լույսի ծագումն (Այգ ժամը) ու խավարի ծագումը ( ավարակ ժամը):
Ցերեկային ժամանուններն էին.
1. Այգ, 2. Ծայգ, 3. Զորացյալ, 4. Ճառագայթյալ, 5. Շառավիղյալ, 6. Երկրատես, 7. Շանթակող, 8. Հրակաթ, 9. Հուրթափյալ, 10. Թաղանթյալ, 11. Արագոտ կամ Առավար, 12. Արփող:
Գիշերային ժամանուններն էին.
1.Խավարակ, 2. Աղջամուղջ, 3. Մթնացյալ, 4. Շաղավոտ կամ Խուժակ, 5.Կամավոտ կամ Համառոտ, 6. Բավական կամ Կատաղատես, 7. Խոթափյալ կամ Հավթափյալ,, 8.Գիզակ կամ Գիջակ, 9. Լուսակն, 10. Առավոտ կամ Փողահար, 11. Լուսափայլ, 12. Փայլածու:
Դ) Տարվա եղանակների սկիզբ են դիտվել գարնանային ու աշնանային գիշերահավասարի (հասարակածի), ամառային ու ձմեռային արեւադարձի օրերը. գարնանամուտը՝ գարնանային գիշերահավասարը (ներկայիս մարտի 21-ը), ամառնամուտը՝ ամառային արեւադարձը (հունիսի 22-ը), աշնանամուտը՝ աշնանային գիշերահավասարը (սեպտեմբերի 23-ը), ձմեռնամուտը՝ ձմեռային արեւադարձը (դեկտեմբերի 22-ը): Ներկայումս Հայ եկեղեցին նույնպես առաջնորդվում է այս սկզբունքով:
Ե) Թվականության՝ Հայոց բուն թվականի, սկիզբ է համարվել մ.թ.ա. 2492 թվականի Նավասարդի 1-ը՝ Հայկի կողմից Բելի (բիբլիական Նեբրովթի) նետահարման օրը:
Զ) Տարեսկզբի օր է համարվել Նավասարդի 1-ը՝ ներկայիս օգոստոսի 11-ը («Նավասարդ» կոչվում է Ամանոր-Նոր տարի): Կարծվում է նաեւ, որ հայոց հնագույն տոմարում տարեսկիզբ է համարվել գարնանամուտը:
Է) Կարծիք կա (թեեւ այնքան էլ համոզիչ չէ), որ տարեսկիզբը շարժական է եղել (օրացուցային ու արեւադարձային տարվա տեւողությունների տարբերության պատճառով) ու «թափառել» է տարվա տարբեր եղանակների մեջ: Յուրաքանչյուր չորս տարին մեկ այն մեկ օրով ետ է ընկել եւ 1460 (365 x 4) տարվա պարբերաշրջանից (Հայկյան շրջանից) հետո վերադարձել է իր նախնական դիրքին՝ օգոստոսի 11-ին:
Ը) Ամենայն հավանականությամբ գործածության մեջ են եղել «շաբաթները» (պայմանական ասած, քանի որ «շաբաթ» բառը եբրայական ծագում ունի), սակայն սրանց տեւողությունը վերջնականապես պարզաբանված չէ:
Թ) Դիցաբանական – ծիսական նպատակներով գործածության մեջ է եղել Աղթարքը՝ արեգակի տասներկու (կամ տասներեք) աստղատների շրջանը (խավարածիրը) եւ մյուս համաստեղությունները: Նախնական խավարածրում, որով՝ ըստ մատենագրական տվյալների, սկսվել է արեգակի տարեկան շարժումը երկնակամարում, գարնանամուտը եղել է Խոյ աստղատան սկիզբը, ամառնամուտը՝ Խեցգետնի սկիզբը, աշնանամուտը՝ Կշեռքի սկիզբը, ձմեռնամուտը՝ Այծեղջյուրի սկիզբը:
* * *
Սովորական ամիսների օրանունների ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ սրանցում առկա է դից – խորհրդանշական երկնային մարմին – համապատասխան երկրային վայր՝ սրբավայր (հիմնականում լեռնավայր) օրինաչափությունը: Ներկայացնում ենք այն՝ բացատրություններով հանդերձ.
1) ԱՍՏՂԻԿ – ԼՈՒՍՆԱԿ – ԳՐԳՈՒՌ, 2) ՄԻՀՐ – ԱՐԷԳ – ԱՐԱԳԱԾ, 3) ՁՈՊԱԲԵՐ – ԾՄԱԿ – ՍԻՄ(ՍԵԻՆ), 4) ԵՐԵԶԿԱՆ(ԵՐԵԶՀԱՆ) – ՄԱՐԳԱՐ – ՄՈՒՐՑ, 5) ՎԱՆԱՏՈՒՐ – ԱՀՐԱՆՔ – ՆՊԱՏ, 6) ԱՐԱՄԱԶԴ – ՄԱԶԴԵՂ(ՄԱԶԴԵԿԱՆ) – ԱՆԻ, 7) ՄԱՆԻ – ՑՐՈՆ (ՍՓՅՈՒՌ) – ՄԱՍԻՍ, 8) ԱՍԱԿ – ԱՐԱՄ – ԿՈՐԴՈՒԻՔ, 9) ԱՆԱՀԻՏ – ԳԻՇԵՐԱՎԱՐ – ՊԱՐ ԱՐ, 10) ՎԱՀԱԳՆ -Հ ՐԱՆԴ – ՎԱՐԱԳ:
Մատենագրությունից հայտնի է, որ հայոց նախաքրիստոնեական (ըստ էության՝ վերջին) շրջանի գլխավոր դիցարանը կազմում էին տասը դիցերը. Արամազդը (արարիչն ու դիցահայրը), Սանդարամետը (դիցամայրը), Միհրը, Վահագնը, Տիրը, Վանատուրը, Բարշամը, Անահիտը, Աստղիկը, Նանեն: Նշված դիցանուններից օրանունների շարքում բացակայում են Սանդարամետը, Տիրը, Բարշամն ու Նանեն: Սակայն օրանունների պարզաբանումները ցույց են տալիս, որ այս դիցերը եւս ներկայացված են օրանունների շարքում, սակայն այլ խորհրդավոր անուներով ու կոչումներով:
Այսպես.
ա) «Մանի» անունը ածանցվում է «մա»՝ իգական սկիզբ, ծնող էակ նշանակությամբ բառից, որից են ածանցվում նաեւ «մայր», «մարե», «մամ» նույնիմաստ բառերը, ինչպես նաեւ «ման»՝ սերունդ, բառը: Իր այս նշանակությամբ «Մանի»-ն նույնանում է դիցերին ծնող դիցամայր-Սանդարամետի հետ, որը հայտնի էր նաեւ Մեծ մայր (իմա՝ սկզբնամայր-հեղ.) անվամբ: Այսինքն, Մանի օրանունը դիցամոր մեկ այլ անունն է:
բ) Մատենագրությունից հայտնի է, որ Տիրը նախախնամում էր «երազացույց եւ երազահան» պաշտամունքը: Վերջին շրջանում Տիրի գլխավոր մեհյանը գտնվում էր Վաղարշապատից (ներկայիս՝ Էջմիածնից) Արտաշատ տանող ճանապարհին՝ Երազամույն կոչված վայրում, ուր երազների միջոցով գուշակություններ էին կատարվում: Այսինքն, Երեզկան կամ Երեզհան (նույնը՝ Երազահան) օրանունը, որի հիմքում «երազ» բառն է ընկած, Տիրի կոչումն է1:
գ) Թեեւ Բարշամի պաշտամունքը ներմուծված էր Ասորիքից, սակայն այն, որ նրա նախատիպը առկա է եղել հայոց դիցարանում, վկայում են որոշ հանգամանքներ: Տիգրան Մեծի կողմից Միջագետքից բերված Բարշամի արձանը ոչ պատահականորեն տեղադրվեց Բարձր Հայքի Դարանաղյաց գավառի Թորդան գյուղում, ուր հետագայում թաղվեց Տրդատ Մեծն ու վերաթաղվեց Գրիգորի Լուսավորիչը: Հայտնի է նաեւ, որ մեր քրմերը դրսից բերված բագինները նմանեցնում էին հայոց դիցերին ու տեղավորվում համապատասխան պաշտամունքային վայրերում. օրինակ՝ Արտաշես Ա-ի կողմից Հայաստան բերված Հերակլեսի արձանը Վահունի քրմերը նմանեցրին իրենց նախնի Վահագնին (իմա՝ նաեւ Վահագն դիցին-հեղ.) եւ տեղադրեցին Աշտիշատում: Բարշամը (նույնը՝ միջագետքյան Բաալ-Շամը, քաղդեական Բելը), համարվելով ժամանակը նախախնամող առաջնային դից, համարժեք է դիտվում հունա-հռոմեական Հրոնոս (Քռոնոս)2-Սատուրնին, զրադաշտական Զրվանին ու բիբլիական Սեմին, ինչպես նաեւ հայոց հեքիաթներից հայտնի՝ ժամանակի (ցերեկվա-գիշերվա) սեւ ու սպիտակ կծիկները կծկող-քանդող ալեհեր ծերունի Ժուկին (մի քանի բարբառներում «ժուկ»-ը ժամանակ է նշանակում): Մյուս կողմից, Բարշամն օդի ու քամիների տիրակալ դիցն է, որին համանման է հայոց դիցա-քրիստոնեական սուրբ Սարգիսը: Հունա-հռոմեական դիցաբանությունից հայտնի են հրոնոսյան (սատուրնալիական) համազգային տոնախմբությունները (նշվում են ձմեռը), որոնց անբաժան մասն էին կազմում ճոխ, զեխ խնջույքներն ու դիմակավոր պարահանդեսները (նմանվում է հայոց Բուն Բարեկենդանին, որը տոնվում է հիմնականում փետրվարի մեջ): Սրան համանման է Բելի պաշտամունքը. քաղդեացիների մոտ գովաբանվում էր Բելի անզուսպ շատակերությունն ու հարբեցողությունը:
Այս առումով օրանուններից ուշագրավ է Ձոպաբերը, որը մեր կարծիքով դիցական կոչում է, ինչպես Վանատուրի «ամենաբեր» կոչումը (երկուսն էլ վերջանում են «բեր»՝ բերող նշանակությամբ մասնիկով): «Ձոպ» արմատը, որի նշանակությունը վերջնականապես պարզաբանված չէ, համահունչ է «ցոփ» բառին, որը նշանակում է զեխ (առատ, շռայլ, վատ իմաստով՝ մսխող), շվայտ (խնջույք սիրող, վատ իմաստով՝ անզուսպ քեֆչի): Հայոց ժողովրդական հավատալիքներից հայտնի են «շվոտ» («շվայտ»-ին համահունչ) անունով չար ոգիները (իմա՝ հողմեղեն էակները-հեղ.), որոնք հայտնվում են փետրվարին եւ կարող են անզգույշ մարդկանց ոտքից «հարվածել» ու հիվանդացնել (այսինքն՝ մրսեցնել): Իսկ, ինչպես գիտենք, փետրվար ամիսը աչքի է ընկնում իր հողմաշունչ, մրրկաբեր բնույթով3 (հմմտ. Բարշամի ու սուրբ Սարգիսի օդեղեն-հողմեղեն բնույթի հետ): Այսպիսով, գտնում ենք, որ «Ձոպաբեր»-ը, նշանակելով «առատություն, խնջույքներ բերող» (նկատի է առնվում նրան նվիրված տոնակատարության բնույթը), Բարշամին համարժեք հայոց դիցի կոչումն է:
դ) Նանեն Արամազդի խորամիտ ու ողջախոհ դուստրն է: Մատենագրությունում նրան համարժեք է դիտվում հունական Աթենասը՝ Զեւսի կույս ու ռազմաշունչ դուստրը, որը հովանավորում էր հույն-աքայացիներին, Հելլադայի գլխավոր քաղաքներն ու պետական կարգը, նրա անունով է կոչվում Աթենքը4: Կույս էին նաեւ հունահռոմեական Հեստիան ու Վեստան՝ տան, բնակավայրի, քաղաքի, հայրենիքի անշեջ հրո պահապան դիցուհիները (Նանեին եւս վերագրվում է նման գործառույթներ): Եվ ընդհանրապես կույս լինելը կարեւոր նախապայման է դիտվում մի շարք կրոնական խորհրդածեսերի համար: Կույս էին վեստալուհիները, որոնք, ընտրվելով 6-10 տարեկան աղջիկներից եւ պարտավորվելով պահպանել կուսությունը 30 տարի, Հռոմի Վեստայի տաճարում անմար էին պահում հայրենյաց հուրը: Այդպիսին էին Դելփիքում Ապոլլոնի տաճարի քրմուհիները՝ պյութիաները՝ հանրահայտ էին իրենց գուշակություններով:
Վերոնշյալի առումով օրանուններից ուշագրավ է Ասակը (համարժեք է Ասողիկ կոչմանը), որը բառի լայն իմաստով նշանակում է բանասաց, նեղ իմաստով՝ հեքիաթասած, վիպերգիչ, աշուղ: Հնում այն նշանակել է նաեւ գուշակ (հմմտ. պյութիաների հետ): Հայտնի է նաեւ, որ հնում «ասողիկ»-ները դյուցազունների, արքաների անաչառ խորհրդատուներն էին: Նմանակերպ Նանեն՝ հայտնի իր ողջամտությամբ, հայոց դյուցազունների լավագույն խորհրդատուն է, որը նրանց հեռու է պահում անմիտ արարքներից եւ հուշում է ճիշտ անելիքը, ինչպես էպոսում պառավ «նանի»-ն (համարվում է Նանեի խորհրդակիր էպիկական հերոսուհին) իր տեղին կշտամբանքով հիշեցնում է Դավթին հայրենյաց տանը սպառնացող վտանգի ու նրանից թաքուն պահված պապենական զենք ու զրահի մասին: Այսպիսով, գտնում ենք, որ Ասակ օրանունը, ինչպես Ձոպաբերն ու Երեզկանը, լինելով դիցական կոչում (օրերի շարքում որեւէ այլ նմանօրինակ նշանակությամբ օրանուն գոյություն չունի), Նանե դիցուհու կոչումն է: Միաժամանակ, ինչպես մյուս գլխավոր դիցերն ու դիցուհիները, նա եւս անպայման պետք է ներկայացված լիներ օրանունների շարքում, որով եւ հայոց դիցերի գլխավոր պանթեոնը ամբողջանում է:

***
Դիցա-տիեզերաճանաչողական համակարգում երկնա- յին բազում մարմինները համարվում են դիցերի ու դիցական էակների, հերոսների տեսանելի խորհրդանիշները: Այսպես, հայտնի է, որ՝
ա) Աստղիկ դիցուհուն խորհրդանշում է Լուսին-Լուսնակը:
բ) Միհր դիցին խորհրդանշում է Արէգ-Արէգակը:
գ) Անահիտ դիցուհուն խորհրդանշում է Արուսյակ-Վեներա մոլորակը, որը մեզանում հայտնի է նաեւ Գիշերավար անվամբ (նշանակում է «գիշերը վարող»): Այն այդպես է կոչվում իր բնույթից ելնելով. երկնակամարում ծագում է մայրամուտից հետո եւ անհետանում է արեւածագից առաջ:
դ) Վահագն դիցին խորհրդանշում է Հրատ-Մարս մոլորակը, որի համար ասվում է, որ այն «խիստ ջերմ» է (հրային, ամենաջերմն)5 եւ դրա համար էլ այսպես է կոչվել (տես. Հրատ-հրոտ-կրակոտ բացատրությունը):
Կարծվում է, որը «Հրանդ»-ը, բացի անձնանուն լինելուց, Վահագնի մեկ այլ անունն է, որը, նշանակելով «հուր-անդ՝ անդրհուր», համապատասխանում է Վահագնի հրեղեն-հրաբխեալ բնույթին: Եվ Հրանդ դիցանունը նույն հաջողությամբ կարող էր վերագրվել Վահագնի խորհրդանշական մոլորակին, ինչպես Միհրի բուն Արէգ-Արեւ անվանումը վերագրվել է նրա խորհրդանշական լուսատուին: Օրինակ, հունա-հռոմեական դիցաբանությունում երկնային մարմինները դիցերի անունով էլ կոչվում են: Այսպիսով, գտնում ենք, որ Հրանդ օրանունը Հրատի այլ անվանումն է6:
ե) Սանդարամետ-Մանի դիցամորը խորհրդանշում է Ծիր Կաթին (Հարդագողի ճանապարհ) աստղասփյուռը, որը՝ ըստ դիցապատումի, Զեւսի կին Հերայի (իմա՝ դիցամոր) ստինքներից թափված կաթի հետքն է: Կարծվում է, որ Ցրոն կամ Սփյուռ օրանունը Ծիր Կաթնի այլ անվանումն է:
զ) Արամազդ դիցահորը խորհրդանշում է Լուսնթագ-Յուպիտեր մոլորակը: Այս առումով ուշագրավ է Մազդեղ կամ Մազդեկան օրանունը, որի «մազդ-մազդա» արմատը հին պարսկերենում նշանակում է «իմաստուն» եւ միաժամանակ կազմում է Արամազդ դիցանվան վերջնամասը (Արամազդ նշանակում է «իմաստուն Արա»): Հնարավոր է, որ Մազդեղ-Մազդեկան օրանունը Լուսնթագի այլ (գուցե եւ՝ վաղ հայ-իրանական) անվանումն է. սրա «եղ» ու «եկան» վերջավորությունները հայերենում որակ կամ պատկանելություն են ցուցանում (օրինակ, շքեղ, համեղ, տարեկան, Ահեկան, Մեհեկան):
է) Ձոպաբեր դիցին խորհրդանշում է Երեւակ-Սատուրն մոլորակը, որի համար ասվում է, որ այն «խիստ սառն» է (ամենասառն է): Այս առումով ուշագրավ է Ծմակ օրանունը, որը նշանակում է ոչ արեգունի, շվաք տեղ՝ վայր, ուր արեւի շող չի ընկնում: Այն, որ սա միայն հասարակ բառ չէ, այլապես չէր կարող տեղ գրավել օրերի շարքում, ու մոլորակի անվանում է, հուշում է նրա «ակ» վերջավորությունը, ինչպես Երեւակ, Արուսյակ, Արեգակ, Լուսնակ7: Այսպիսով, գտնում ենք, որ Ծմակ օրանունը Երեւակի այլ անվանումն է:
ը) Տիր դիցին խորհրդանշում է Փայլածու-Մերկուրի մոլորակը: Այս առումով ուշագրավ է Մարգար օրանունը, որը, բացի անձնանուն լինելուց, մեր կարծիքով Տիրի մեկ այլ անունն է. Տիրը Արամազդի պատգամաբերն ու ավետաբերն է, իսկ ընդունված է, որ Մարգար անունից (կամ դիցանունից) է ձեւավորվել «մարգարե» բառը, որը նշանակում է Աստծո ավետաբեր, պատգամախոս (հմմտ. նաեւ նմանահունչ Մարգար անձնանունն ու Մերկուրի դիցանունը): Եվ այս դեպքում եւս, ինչպես Արէգ, Հրանդ անվան պարագայում, դիցանունը կարող էր վերագրվել նրա խորհրդանշական լուսատուին: Այսինքն, Մարգար օրանունը Փայլածուի այլ անվանումն է:
թ) Վանատուր դիցի վերաբերյալ վերը նշվածի առումով որեւէ հիմնավոր բան չենք կարող ասել, քանի որ նրա պաշտամունքը արհեստածին է. ըստ Մ. Խորենացու՝ Տիգրան Վերջին թագավորի եղբայր Մաժան քրմապետի հետմահու պաշտամունքն է: Միաժամանակ, մի շարք հանգամանքներ հիմք են տալիս պնդելու, որ սրա հենքը Արամազդի տեղայնացված ու նպատակային պաշտամունքն է8:
ժ) Նանե դիցուհու խորհրդանշական մոլորակի մասին մատենագրությունում որեւէ տեղեկություն չի պահպանվել: Այլ ազգերի դիցաբանական համակարգերում, այդ թվում՝ հունա-հռոմեացիքի մոտ, խոսվում է միայն անզեն աչքով տեսանելի յոթ երկնային լուսատուների մասին (հնում մոլորակները եւս լուսատու են համարվել): Սակայն ուշագրավ է, որ միջնադարում մեզանում հայտնի է եղել նաեւ ութերորդ երկնային լուսատուն. օրինակ, Անանիա Շիրակացու մոտ («Աստղաչափական երկրաչափություն» աշխատություում) ասվում է ութերորդ ամենահեռավոր եւ անանուն երկնային գնդի մասին (անկասկած, խոսքը վերաբերում է Ուրան մոլորակին): Ենթադրում ենք, որ սա էլ եղել է Նանե դիցուհու խորհրդանշական լուսատուն, քանի որ սրանով հայոց դիցարանի գլխավոր դիցերի (բացի դիցամորից, որին համապատասխանում է Ծիր Կաթինը եւ Երկիրը) ու անզեն աչքով տեսանելի երկնային լուսատուների թվաքանակները համապատասխան են դառնում: Իսկ թե ինչպես է կոչվել այս մոլորակը հայերենում, այս մասին որեւէ տեղեկություն չի պահպանվել:
Փորձենք գտնել մեզ հետաքրքրող հարցի լուծումները վերը նշված վերջին երկու պարագայում: Այսպես, մնացած չպարզաբանված օրանուններից միայն «Արամ»-ն ու «Ահրանք»-ն են, որ տեղանուններ չեն: Հետեւաբար, հարցի լուծումը պետք է փնտրել սրանցում:
ա) Արամ օրանվան մասին միահամուռ կարծվում է, որ այն հայոց անվանադիր նախնի Արամ նահապետի անունն է: Սակայն հարց է ծագում, ինչու է միայն նրա անունը ընդգրկվել օրանունների շարքում: Նույն հաջողությամբ Հայկ նահապետի անունը եւս պետք է ընդգրկվեր օրանունների շարքում: Օրանուններից անձնանուններ են նաեւ Հրանդն ու Մարգարը: Եվ եթե Հրանտ անունով աննշան թագավոր հիշատակվում է Հայկյան արքայատոհմի թագավորների շարքում, ապա Մարգար անունով որեւէ անձ հայոց պատմության մեջ չի հիշատակվում: Վերջիններիս համար արդեն վերեւում ասվել է, որ դրանք դիցանուններ են, որոնք վերագրվել են խորհրդանշական մոլորակներին: Այսինք եզրակացնում ենք, որ Արամ անձնանունը այստեղ հիշատակվում է ոչ թե որպես հայոց երեւելի նախնու անուն, այլ մեկ ուրիշ նշանակությամբ: Օրինակ, նույնանուն ամիս գոյություն ունի Ազարիա Ջուղայեցու օրացույցում՝ ամբողջությամբ օտարահունչ ամսանունների շարքում: Հայտնի է, որ մեզանում ոչ միայն երկնային մարմիններն են ունեցել իրենց հայահունչ ու յուրահատուկ անվանումները, այլեւ՝ աստղատները. օրինակ, Օրիոնի համաստեղությանը կոչվում էր Հայկի, իսկ Հերակլեսի համաստեղությանը Վահագնի անունով: Նույնիսկ հայտնի էին Եփրատ ու Տիգրիս անունով համաստեղություններ, որոնք ժամանակակից աստղային քարտեզներում բացակայում են: Ուստի ենթադրում ենք, որ հայոց Արամ նահապետի անունը, վերագրվելով որեւէ երկնային մարմնի, օրանունների շարքում հանդես է եկել որպես այդպիսին: Եվ, ամենայն հավանականությամբ, այդ երկնային մարմինը Ուրան մոլորակն է (Ուրանը հունական դիցաբանության սկզբնաայր-դիցն է): Այսինքն, հնարավոր է, որ Արամ օրանունը Ուրան մոլորակի հայկական անվանումն է (տես. նաեւ Արամ եւ Ուրան անունների հավանական նմանությունը):
բ) Ահրանք օրանունի բառակազմությունից երեւում է, որ այն հոգնակի բառ է, որի արմատը «ահր»-ն է, որը հայերենում նշանակում է ահ, երկյուղ, սարսափ: Միաժամանակ, իրանական դիցաբանությունում (նաեւ՝ զրադաշտականությունում) Ահուրները բարի, լուսավոր, հրեղեն ու կարգապահ դիցական էակներ են (հմմտ. նմանահունչ «ահուր»-ն եւ «հուր»-ը), որոնք պայքարում են քաոսի, մութի, չարը անձնավորող հողեղեն Դեւերի դեմ: «Ահուր-Ահուրա» անունն է կազմում բարի արարիչ Ահուրա-Մազդա դիցանվան առաջնամասը` սրանում ստանալով «տեր» նշանակությունը (՝դիցանունը ամբողջությամբ ստուգաբանվում է որպես «իմաստուն տեր», կարելի է հասկանալ նաեւ «իմաստուն Ահուրա):Հետեւաբար, այսքանով գտնում ենք, որ «Ահրանք»-ը նշանակում է Ահուրներ՝ բարի, լուսավոր դիցական էակներ: Ինչպես գիտենք, Վանատուրի մեհյանը գտնվում էր Այրարատի Բագրեւանդ գավառում՝ Բագավանում (Դիցավանում), իսկ նրա տոնակատարությունը նշվում էր Ամանոր-տարեմուտին: Բագավան-Դիցավանի անվանումը արդեն հուշում է, որ այն հայոց դիցերի հավաքական պաշտամունքային վայր էր (այստեղ էին թաղվում քրմապետերը), եւ, միգուցե, սա էր պատճառը, որ հետագայում պարսից թագավոր Արտաշիր Ա. Սասանորդին հրամայեց Բագավանի բագինի վրա անշեջ պահել Որմզդական (Արամազդական) հուրը: Մյուս կողմից, Վանատուրի տոնը Ամանորին ու Բագավանում նշելը հիմք է տալիս կարծելու, որ այդ օրը զուգահեռաբար պաշտամունք էր մատուցվում նաեւ մյուս գլխավոր դիցերին ու բարի, լուսավոր դիցական էակներին, այլ կերպ ասած՝ Ահուրներին: Ուստի, գտնում ենք, որ Ահրանք օրանունը կապված է Վանատուրի հետ:
Միաժամանակ, մեզանում պահպանվել են երկնակամարում գիսաստղերի երեւալու հետ կապված հավատալիքներ. մարդիկ նախազգուշանում էին դրանցից՝ արտառոց դեպքերի սպասելով: Երկնքի այս «հյուրերը» իրենց խորհրդավոր տեսքով ու հանկարծակի հայտնությամբ անկասկած իրենց տեղը պետք է գրավեին դիցա-տիեզերական համակարգում: Այսինքն, չի բացառվում, որ «ահր»-ը զուգահեռաբար նշանակում է նաեւ «գիսաստղ» (գիսաստղերն իրենց լուսեղեն բնույթով կարող էին Ահուրների երկնային խորհրդանիշները դիտվել):
***
Հայոց պատմությունից ու բազում դիցաբանական բնույթի նյութերից հայտնի են հայոց դիցերի վերջին շրջանի գլխավոր մեհենատեղիներն ու սրբավայր-երկրային օթեւանները, որոնց թվում՝ եւ լեռները9: Ընդ որում, դիցերի գլխավոր մեհենատեղիներն ու սրբավայրերը կարող էին իրարից տարբեր լինել (դրանում կհամոզվենք հետագա շարադրանքից), քանի որ առաջինները երբեմն կառուցվում էին հասարակական-քաղաքական շարժառիթներից ելնելով. օրինակ, հայտնի է, որ հայոց Արտաշես Ա. թագավորն Աղբակ գավառում կառուցել է տալիս Հերակլեսի ու Դիոնիսի (իմա՝ Վահագնի ու Միհրի-հեղ.) մեհյան, որի շնորհիվ կարողանում է մարդաթափված գավառը շեն պահել ու բազմամարդացնել: Իսկ այժմ ներկայացնենք օրանունների կապը դիցական նշանակության վայրերի հետ: Այսպես.
ա) Ընդունված է, որ Գրգուռ օրանունը համանուն լեռան անվանումն է (գտնվում է Վանա լճի հարավ-արեւմտյան ափին), որի եւ Աստղիկ դիցուհու առնչության մասին որեւէ բան հայտնի չէ: Սակայն, ըստ ավանդազրույցի՝ Աստղիկի լոգարանը, ուր նա ամեն գիշեր լողանում է, գտնվում է Մշո դաշտի արեւմտյան ծայրին, Ողական բերդի մոտ, Եփրատ (Արածանի) գետի վրա գտվող Գուռգուռ վայրում, որը այդպես էր կոչվում ժամանակ առ ժամանակ գուռ-գուռ ձայներ հանելու պատճառով: Այստեղ էր գտնվում նույն անունով աղբյուրն ու 8-10 մետր բարձրությամբ ջրվեժը: Ասում էին, որ ջրվեժի ձայնը երեք ժամվա ճանապարհ էր անցնում, իսկ աղբյուրի գուռ-գուռ ձայներից հետո հորդառատ անձրեւ էր սպասվում: Ըստ մեկ այլ ավանդազրույցի՝ Գրգուռ լեռը իր անունը ստացել է այն բանից, երբ Նոյի տապանը այստեղով անցնելիս դիպել է նրան, որից լեռը գռգռոց (գուռ-գուռ ձայներ) է հանել: Այսինքն, Գրգուռն ու Գուռգուռը նույն անվանումներ են, որից էլ կարծում ենք, որ Գրգուռ լեռը եւս եղել է Աստղիկ դիցուհու սրբավայրը10: Չի բացառվում նաեւ, որ Գրգուռ օրանունը վերոհիշյալ Գուռգուռ վայրի հնչյունափոխված անվանում է: Գրգուռ լեռան վերաբերյալ ուշագրավ է հետեւյալը. նրա գագաթին կան յոթ փոքրիկ լճակներ, որոնք համարվում են Արածանու ձախակողմյան վտակ Մեղրագետի ակունքները: Ըստ ավանդազրույցի՝ այս լեռան ստորոտին է Հայկը նետահարել Բելին. ստորոտում կա հսկայական քարերի շարան, որին կոչում են Նեբրովթի կամ Բելի քարավան: Ավանդությունը ասում է, որ դրանք Բելի մարդիկ էին, որոնք, նրա մահը տեսնելով, տեղում քարացել են:
բ) Միանշանակ է, որ Արագած օրանունը համանուն լեռան անվանումն է: Ըստ ավանդության՝ Արագածի չորս գագաթներին առանց պարան (անպարան, սրանից՝ Ապարան քաղաքի անվանումը) երկնքից կախված է Գրիգոր Լուսավորչի արտասուքներով լի եւ երկնային հրով վառված կանթեղը (իմա՝ Միհրի կանթեղը-հեղ.), որը գիշերը աղոթելուց լուսավորել է նրան: Այն մշտավառ է եւ միայն արդարներին է տեսանելի: Ի դեպ, Քրիստոսի11 ծննդյան եւ հարության օրերի՝ փոքր ու մեծ Զատիկների նախատոնակները (նախորդ օրերը) Ճրագալույց են կոչվում (մեկնվում է՝ Ճրագալույս), եւ այդ օրերի երեկոները եկեղեցիներում վառվում են բոլոր ջահերն ու կանթեղները, եւ հավատացյալները մոմեր վառած եկեղեցի են այցելում: Ընդ որում, ակնհայտ է, որ Ճրագալույցը՝ իր ջահերով, կանթեղներով, վառվող մոմերով հանդերձ, խորհրդանշում է տիեզերական հուր-լույսը՝ այդ թվում եւ աստղերը (տիեզերքի բազում արեգակները):
Ասում են, որ Արագածն ունի երեք հարյուր երեսուն երեք ձոր՝ որոնց թվաքանակը խորհրդավոր է. գրվում է 3 հատ 3 թվանշանով՝ 333, որի թվային մեծությունը ստացվում է 300+ 30+3 գումարից, իսկ թվային նշանակությունն էլ ստացվում է 9-ը (3×3)` «երրորդություն երրորդության» (նաեւ՝ գլխավոր դիցերի թվաքանակն է): Իսկ ոմանց կարծիքով երեքը Միհրի խորհրդավոր թիվն է12 (տես. նաեւ «արէգ» ու «երեք» բառերի նմանությունը): Այս լեռան անվանման «Արագ» սկզբնամասը (կամ արմատը) նմանահունչ է Արէգ դիցանվանը (Միհրի բուն անվանը): Արէգ անունով է կոչվում Արագածի լանջին գտնվող մի լեռ եւ Արագածից սկիզբ առնող 24 կմ երկարությամբ մի գետ (գետի երկարությունը հավասար է օրվա ժամերի քանակին): Արէգունի (կամ Սատանախաչ) է կոչվում Արագածի լանջին գտնվող մեկ այլ լեռ, որը հարուստ է օբսիդիանով: Այսքանով հանդերձ գտնում ենք, որ Արագած լեռը Միհր դիցի սրբավայրն է:
գ) Միանշանակ է, որ Սիմ օրանունը համանուն լեռան անվանումն է, որը Տարոն աշխարհի աչառաջ լեռնաշղթայի ամենաբարձր լեռնագագաթն է: Մ.Խորենացին, վկայելով հույն պատմիչ Ոլիմպիոդորոսից, ասում է, որ Սիմ լեռը անվանակոչվել է Քսիսութրիոսի (նույնը՝ Նոյի) որդի Սեմի անունից, որին արեւելյան կողմերում Զրվան էին կոչում, որից եւ Զարեւանդ (Զարեհավան) գավառն է անվանակոչվել (գտնվում է Պարսկահայք երկրամասում Կապուտան լճի հյուսիս-արեւմուտքում): Իսկ, ինչպես արդեն ասվել է, Ձոպաբերը համարժեք է դիտվում հունա-հռոմեական Հրոնոս-Սատուրնին, զրադաշտական Զրվանին ու բիբլիական Սեմին: Միաժամանակ, Ձոպաբերին համանման սուրբ Սարգսի պասն ու բարեկենդանը կոչվում է Առաջավորաց եւ, ըստ այդմ, հնարավոր է, որ որոշակի առնչություն կա սրա ու աչառաջ լեռնաշղթայի անվան միջեւ: Այսպիսով, գտնում ենք, որ Սիմ լեռը Ձոպաբեր դիցի սրբավայրն է:
Ի դեպ, ուշագրավ է հետեւյալ հանգամանքը: Զարեւանդը գավառը, որին մեզանում կոչում էին նաեւ Զարեհավան, Զարեհավանյան նախարարական տան ոստանն էր: Իսկ հայտնի է, որ որոշ նախարարական տներ սպասավորում էին դիցերին. օրինակ, Վահունիները՝ Վահագնին, ինչպես նաեւ որոշ նախարարական տների անունները ածանցվում են դիցանուններից. օրինակ, Տրունիների անունը՝ Տիրից, Մեհնունիներինը՝ Միհրից: Այսինքն, սրանով հանդերձ, հնարավոր ենք գտնում, որ Ձոպաբեր դիցի բուն հայկական անունը Զարեհ է: Ասվածի օգտին է եւ այն, որ Զարեհ արական անձանվան մեջ առկա է հայ-արիական նախնական լեզվին յուրահատուկ «ձայնավոր+ր» հնչյունակազմը: Այս հնչյունակազմը առկա է եւս մի քանի բուն հայոց դիցանուններում. օրինակ, Արա (դիցահայր), Մարե (դիցամայր), Նարե (Աստղիկ), Տիր: Ավելացնենք նաեւ, որ հայոց ժողովրդական հավատալիքներից հայտնի է Զահրումար կոչվող չար ոգին, որից ածանցվում է «զահրումար անել»՝ լափել, մսխել նշանակությամբ արտահայտությունը (հմմտ. Ձոպաբերի պաշտամունքի հետ առնչվող «ցոփ», «շվայտ» բառերի հետ):
դ) Միանշանակ է, որ Նպատ օրանունը համանուն լեռան անվանումն է (գտնվում է Այրարատի Բագրեւանդ գավառում, Ծաղկանց լեռներում): Վանատուրի մեհյանը եւս գտնվում էր Բագրեւանդ գավառում՝ Բագավանում (Դիցավանում): Իր հերթին Բագավանը գտնվում էր Նպատ (կամ Նպատական) լեռան վրա: Ի դեպ, «նպատակ» բառը, որի արմատը «նպատ»-ն է, նշանակում է՝ իղձ, ձգտում գերագույն կամ վերջնակետ համարվող ինչ-որ արժեքի, ինչպես նաեւ՝ այդ արժեքը (հմմտ. Արամազդի գերագույն եւ բարձրյալ դից լինելու հանգամանքի հետ): Ուստի, կարծում ենք, որ այս լեռը եղել է Վանատուր-Արամազդից նպատակների կատարում աղերսելու համազգային գլխավոր սրբավայրը՝ գլխավորապես ամանորյա-նավասարդյան տոնակատարությունների եւ Աշխարհաժողովների անցկացման ժամանակ:
ե) Ընդունված է, որ Անի օրանունը Բարձր Հայքի Դարանաղյաց գավառի Անի ամրոցի անվանումն է (տարբերել Այրարատի Շիրակ գավառի Անի քաղաքից), ուր վերջին շրջանում գտնվում էր Արամազդի գլխավոր մեհյանը, եւ ուր թաղվում էին Արտաշեսյան ու Արշակունի թագավորները: Միաժամանակ, հավանական ենք գտնում, որ «Անի»-ն սկզբնապես դիցահոր մեկ այլ անվանումն էր, հիմք ընդունելով այն, որ «Մանի»-ն դիցամոր անվանումներից է: Հայերենում առկա է բառակազմական այն երեւույթը, երբ բառասկզբի «մ»-ն կամ այլ բաղաձայնը էապես իմաստափոխում է բառը. օրինակ՝ հայր (այր)-մայր, այրել-մարել, բարի (արի)-չարի, ար-նար (ջրի դիցուհի), հուր-ջուր: Ուշագրավ է եւ հայոց ազգանունների «եան-յան» վերջնամասը, որն, ըստ էության, ցուցանելով սերունդի հայրական պատկանելիությունը, կազմված է «ան» արմատից (հմմտ. նաեւ չինական Դաո կրոնա-փիլիսոփայության «Յան» տիեզերա-արական սկզբի հետ):
զ) Միանշանակ է, որ Մասիս օրանունը համանուն սրբազնագույն լեռան անվանումն է: Ղ. Ալիշանը, վկայելով Բերոսոսյան կորսված պատմությունից, ասում է, որ մեզանում Նոյ նահապետը նմանեցվել է Երկնքի (իմա՝ դիցահոր-հեղ.) հետ, որից սերմառեալ Արետիա (գուցե՞ Արարատ) անվամբ նրա կին Երկիրը (իմա՝ դիցամայրը-հեղ.) ծնում կամ գոյավորում է ամենայն արարածներին13: Ընդ որում, Արետիա-Արարատը՝ որպես արարման վայր, օրրան միաժամանակ կարող էր հասկացվել եւ Արարատ-Մասիս լեռը (ոչ թե՝ Սիս լեռը), եւ համանուն Այրարատ երկրամասը: Այս պարագայում այլ՝ դիցաբանական, նշանակություն են ստանում մեզանում պահպանված Նոյի ու համաշխարհային ջրհեղեղի մասին ավանդազրույցները, որոնցում Նոյան տապանը երկար դեգերումներից հետո հանգրվանում է Մասիսի կատարին: Այսինքն, համաշխարհային ջրհեղեղը արարչական, աշխարհաստեղծ գործողությանը նախորդող տիեզերական վիճակն էր (հմմտ. բիբլիական արարչագործության առաջին օրվա հետ, երբ «Աստծո հոգին շրջում էր ջրերի վրա»), իսկ Նոյի հանգրվանելը Մասիսի վրա՝ աշխարհաստեղծումը դիցահոր ներգործուն, սերող ու դիցամոր կրող, ծնող դերակատարությամբ:
Ասվում է նաեւ, որ Մասիսն աշխարհի մայրն է: Այն նման է մահճի, որի վրա պառկած է հերարձակ եւ, կարծես թե, հղի կին (հմմտ. հայոց հեքիաթների քնած Դշխուհու եւ Մ. Խորենացու պատմությունից վկայված Մարաց Աժդահակի երազի այն հիասքանչ կնոջ հետ, որը Հայկազանց երկրի բարձր լեռան (կարծվում է՝ Մասիսի) կատարին երեք զավակ ծնեց՝ կատարյալ դյուցազուններ հասակով ու էությամբ): Այսպիսով, գտնում ենք, որ հայոց սրբազնագույն Մասիս լեռը Մանի-դիցամոր գլխավոր սրբավայրն է:
է) Հայկական ավանդազրույցն ասում է, որ արեգակն ամեն առավոտ ելնում է Վանա լճի հատակից, եւ, հենվելով Վարագ լեռան վրա (գտնվում է Վանա լճի հարավ-արեւելյան կողմում), համբառնում է երկինք: Իսկ միջնադարի դիցապաշտ հայերը՝ Արեւորդիները, արեգակին Վահագն էին կոչում (գտնում ենք, որ սրանում շփոթմունք կա Վահագնի ու Միհրի հրեղեն էության նույնականության, Վահագնի հրեղեն-«արեգակ» աչքեր ունենալու պատճառներով):
Կարծիք կա, որ Վարագ լեռից ոչ հեռու Տոսպ գավառի Ահեւական (Ահավանք) գյուղում եղել է Վահագնի մեհյան: Ներկայումս այստեղ է գտնվում Ահավանից սուրբ Զորավոր վանքը (հնարավոր է որ սա Վահագնի մեհյանի տեղում է կառուցվել)14: Միաժամանակ, Աստղիկի անունով էր կոչվում այս լեռան ամենաբարձր գագաթը, իսկ Աստղիկ-Վահագն սիրային կապը հայոց դիցաբանության հայտնի դրույթ է. օրինակ, Աստղիկի մեհյանը Աշտիշատում հայտնի էր «Վահագնի սենյակ» անվամբ: Ավելացնենք նաեւ, որ լեռան Վարագ անվանումը ու Վահագն դիցանունը նմանահունչ են (տես. Վահագն-Վահագ-Վարագ հնարավոր բառանցումը): Այն, որ Վարագ լեռը մեծ նշանակություն է ունեցել հայոց նախաքրիստոնեական պաշտամունքում, ապացուցում է հետեւյալը. Հայ եկեղեցին Խաչվերացից երկու շաբաթ հետո ընկած կիրակի օրը՝ սուրբ Գեւորգի (իմա՝ քրիստոնեացված Վահագնի-հեղ.) տոնի հաջորդ օրը, նշում է Վարագա խաչ կոչված տոնը: Վարագա խաչի մասին եկեղեցական ավանդությունը պատմում է, որ Քրիստոսի խաչափայտի մի մասունքը, որն իրենց հետ Հայաստան էին բերել Հռիփսիմյան կույսերը եւ թաքցրել Գալիլիա կոչված ժայռի մեջ (Վարագա վանքի մոտակայքում), հանկարծ տասներկու լուսավոր սյուների ձեւով երեւում է երկու ճգնավորների եւ հանգչում այն տարածքում, ու հետագայում Վարագավանքն է կառուցվում: Այն, որ այս ավանդությունը շինծու հորինվածք է, ապացուցում է աչք զարնող հետեւյալ ոչ անհայտ հակասությունը. Քրիստոսի խաչափայտը գտել է Հեղինե թագուհին 327թ., իսկ Հռիփսիմյան կույսերը Հայաստան են եկել 301թ.: Ուստի գտնում ենք, որ այս դեպքում գործ ունենք Վահագնի ձեւափոխված, քրիստոնեացված խորհրդապաշտության հետ, որի առանցքը կազմում են վահագնական խաչը (նույն՝ Խաչ Պատերազմին կամ ձախակողմյան՝ կեռիկը ձախ կողմ թեքված կեռխաչը) եւ արեգակի աստղատները նշանակող նրա տասներկու թեւերը15: Ըստ այդմ, գտնում ենք նաեւ, որ Վարագավանքը եւս կառուցվել է Վահագնի նախկին մեհենատեղում: Այսպիսով, գտնում ենք, որ Վարագ լեռը Վահագն դիցի սրբավայրն է:
ը) Ըստ ոմանց, Պարխար օրանունը համանուն լեռան անվանումն է, որը գտնվում է Տայքի Արսեացփոր գավառում: Այս լեռնաշղթայից փչող ցուրտ հյուսիսային քամիներն էլ կոչվում էին պարխարական քամիներ: Ինչպես նաեւ Պախր է կոչվում Ներքին Տավրոսի երեւելի լեռնագագաթներից մեկը (գտնվում է Ծոփքում): Այս երկու լեռների անվանումները համահունչ են «պախրա»՝ եղնիկ, բառին: Միեւնույն ժամանակ Եղջերու է կոչվում Անահիտ դիցուհու խորհրդանշական մոլորակը՝ Արուսյակ-Գիշերավարը: Ինչպես նաեւ, եղնիկը Անահիտի հունական համարժեք Արտեմիս դիցուհու ուղեկից կենդանին է: Մյուս կողմից, Անահիտի խորհրդանշական բնության տարրը հողն է (նա «հողեղեն» դիցուհի է), որին բնորոշում են ցուրտ եւ չոր որակությունները, իսկ նրա խորհրդանշական արեգակնային աստղատունը՝ Ցուլը, իշխում է հյուսիս-արեւմտյան քամուն (հմմտ. պարխարական քամիների բնույթի հետ): Այսպիսով, գտնում ենք, որ Պարխար լեռը Անահիտ դիցուհու սրբավայրն է:
թ) Միանշանակ է, որ Կորդուիք օրանունը համանուն լեռների անվանումն է, որը գտնվում է Հայքի հարավում՝ Կորճայք երկրամասում (վերջինը եւս Կորդուիք է կոչվում): Կորճայքը հայոց աշխարհի սահմանապահ երկրամասերից՝ բդեշխություններից մեկն է: Կորդուիք լեռը նշանավոր է նրանով, որ, ըստ մի շարք գիտական տվյալների, միջագետքյան ջրհեղեղի ժամանակ այստեղ է հանգրվանել Քսիսութրոս-Նոյի տապանը (բնականաբար, ջրհեղեղը բախվել է հայոց սահմանային լեռներին ու հայոց լեռնաշխարհը չի ողողել): Ըստ հայոց ավանդազրույցների, Կորդվաց լեռները երկու բազմագլուխ վիշապալեռների՝ Տավրոսի ու Զագրոսի առասպելական կռվի թատերաբեմն էին (այսինքն, Կորդուիքը հայոց աշխարհի հրաբխային-լեռնակազմական օջախներից մեկն է):շ Դիցաբանությունում Նանեն երկրի պահապան հրեղեն-քարեղեն դիցուհին է, որն անմար է պահում հայոց աշխարհի անշեջ հուրը: Այսքանով, հավանական ենք գտնում, որ Կորդուիքը Նանե դիցուհու սրբավայրն է (նշվածից բացի այլ հիմնավոր փաստարկներ չկան):
ժ) Ընդունված է, որ Մուրց օրանունը համանուն գետի անվանումն է, որը սկիզբ է առնում Բարձր Հայքի ու Տայքի սահմանային բարձրունքներից ու Բասեն քաղաքի մոտ խառնվում է Արաքսին: Մուրց գետի մասին որեւէ արժանահիշատակ բան մատենագրությունում եւ ավանդազրույցներում չի ասվում: Կարծվում է նաեւ, որ այս օրանունը նշանակում է մրցում, մրցություն:
Վերոհիշյալից Տիրի հետ առնչվում է միայն այն, որ Տիրը հովանավորում էր արվեստի, երգի, գիտելիքի մրցությունները. օրինակ, Տիրին համանման սուրբ Կարապետի տոնը հայտնի էր աշուղների, բանաստեղծների, միմյանց հարց ու պատասխանի մրցություններով: Այսքանով, հավանական ենք գտնում, որ Մուրցը Տիր դիցի սրբավայրն է (նշվածից բացի այլ hիմնավոր փաստարկներ չկան):
Վարդան Լալայան

1- Չնայած գերակշիռ է այն կարծիքը, որ Երեզկան-Երեզհան օրանունը առնչվում է Բարձր Հայքի Եկեղյաց գավառի Երիզա ավանի (ներկայիս Երզնկա քաղաքի) հետ, որտեղ էր գտնվում Անահիտ դիցուհու գլխավոր տաճարը:
2 – Ուշագրավ է, որ Արտաշես Ա-ի համար հարգի էր Քռյուսի (իմա՝ Քռոնոսի-հեղ.) պաշտամունքը, եւ, միգուցե, սա էր դեր խաղացել նաեւ, որ նա բարեկարգեր հայոց տոմարը (ըստ Մ. Խորենացու՝ սահմաներ «շաբաթներ, ամիսներ, տարվա շրջաններ», որոնք այդ ժամանակ մեզանում գործածվում էին ուրիշ ազգերինը):
3- Ա. Ջուղայեցու օրացույցով (տարեմուտը մարտի 21-ին է) հունվարի 15-ից փետրվարի 13-ը կոչվում է «Հողմաշունչ» ամիս, իսկ Ն. Ռուսինյանի օրացույցով (տարեմուտը հունվարի 1-ին է) փետրվար ամիսը կոչվում է «Մրրկեր»՝ մրրկաբեր ամիս: Ի դեպ, Ա. Ջուղայեցու օրացույցով պարզաբանվում է ավանդաբար փետրվարի 13-ին (եկեղեցու կողմից՝ փետրվարի 14-ին) տոնվող Տրնդեզի բնապաշտական խորհուրդը. ընդունված է ասել, որ դրանից հետո եղանակները տաքանում են: Այս օրացույցով փետրվարի 14-ին սկսվում է Ձյունահալ ամիսը:
4- Ասվում է նաեւ, որ Կույս (ըստ այդմ՝ Նանե-Աթենասից իշխվող) արեգակնային աստղատունը գերիշխում է Հելլադային:
5- Նման որակումը պետք է կապել ոչ թե մոլորակի ֆիզիկական բնույթի ու պայմանների, արեգակին մոտիկության հետ, այլ, միգուցե, երկնակամարում երեւալու կամ գերիշխե
6- Հավանական է մեկ այլ կարծիք եւս. Ձոպաբերը, ըստ ոմանց՝ նշանակելով «խառնակություն, շփոթություն բերող», Հրատի մեկ այլ անվանումն է: Այսպես, Հրատի համար ասվում է, թե այն երբեմն այլ (իմա՝ ոյից ու Կարիճից բացի այլ-հեղ.) համաստեղությունով անցնելիս առաջացում է խառնակություն ու անկարգություն (հնարավոր է, որ այս դեպքերում պատերազմներ են ծագում-հեղ.):
7- Լուսատու-մոլորակների անվանումներում «ակ»-ը հավասարապես կարող է նշանակել եւ աչք, եւ աղբյուր կամ ակունք, եւ քար, եւ անիվ: Բոլոր դեպքերում էլ բառի ստուգաբանությունը համապատասխանում է մոլորակների վերաբերյալ դիցաբանական պատկերացումներին:
8- Բազում նյութեր հիմք են տալիս պնդելու, որ հայոց գլխավոր դիցերը ինն են:
9- Ըստ դիցաբանության՝ լեռները դիցերի երկրային հանգրվան-կայաններն են:
10- Ըստ ավանդազրույցների՝ հայոց մի շարք նշանավոր լեռներ եւս իրենց անվանումները ստացել են՝ Նոյի տապանին դեմ առնելիս: Դրանք են՝ Գոհանամ լեռը (Բարձր Հայքում), Կոռապաշը, Արտոսն ու Առնոսը (Վասպուրականում), Գրգուռն ու Սիփանը (Տարոնում), Մաստարան (Ծոփքում), Օձասարը, Տապանասարն ու Մասիսը (Այրարատում): Խորհրդավոր են եւ լեռների թվաքանակը, որը համապատասխանում է գլխավոր դիցերի քանակին, եւ նրանց գտնվելու երկրամասերը, որոնցից Բարձր Հայքը, Այրարատն ու Տարոնը նախաքրիստոնեական Հայաստանի հոգեւոր կենտրոն-աշխարհներն էին, Վասպուրականը եւս հայտնի էր իր դիցա-պաշտամունքային նշանավոր վայրերով: Իսկ նշված լեռներից Գոհանամի ու Կոռապաշի անվանումները ուղղակի ածանցվում են դիցական պաշտամունքից. օրինակ, ըստ ավանդազրույցի Կոռապաշ լեռը այդպես է կոչվել այնտեղ բնակվող կռապաշտների (իմա՝ դիցապաշտների) պատճառով:
11- Ընդունված է, որ Քրիստոսի խորհրդավոր-սրբազնացված (միստիկական) կերպարի ձեւավորման գործում գլխավորապես Միհրի խորհրդապաշտությունն է դեր խաղացել:
12- Հայտնի է, որ 1-9 թվերը, որոնք մեզանում անվանվել են արարչական, կրոնա-միստիկական, իմաստասիրական համակարգերում ունեցել են իրենց իմաստային առանձնահատուկ նշանակությունները:
13- Ակնառու է աշխարհաստեղծման վերաբերյալ հայոց դիցաբանության եւ հուդայա-քրիստոնեական աստվածաբանության հիմնադրույթների տարբերությունը. առաջինը արարչության գլխավոր համահեղինակներ է համարում դիցամորն ու դիցահորը, իսկ երկրորդը՝ միայն Հայր Աստծուն:
14- Որպես կանոն քրիստոնեական առաջին սրբավայրերը կառուցվում էին նախկին մեհենատեղերում, երեւի թե՝ շեշտելու համար նոր հավատքի հաղթանակը հին հավատքի նկատմամբ:
15- Վահագնի հունական համարժեքը՝ Հերակլեսը, հայտնի է իր տասներկու սխրանքներով, որոնց առարկաները նմանություն ունեն կենդանակերպը բնորոշող կենդանիների հետ. օրինակ, Նեմեյան առյուծը՝ Առյուծի հետ, մարդաձիերը (կենտավրոսները)՝ Աղեղնավորի հետ (այս աստղատունը պատկերվում է մարդաձիու տեսքով), Կրետյան ցուլը՝ Ցուլի հետ, Ավգյան ախոռները՝ Ջրհոսի հետ (ախոռները մաքրվում են հոսող ջրերի միջոցով), ամազոնուհիների Իպոլիտ թագուհու գոտին՝ Կշեռքի հետ (գոտին կապվում է այս աստղատան կողմից իշխվող մարմնամասի վրա) եւ այլն:

Հայտնի է, որ հունա-հռոմեական, միջագետքյան, հնդկական դիցաբանական համակարգերում շաբաթվա օրերը կոչվել են դիցերի կամ երկնային մարմինների (լուսատուների ու մոլորակների) անվանումներով: Դա նշանակում է, որ այդ օրերից յուրաքանչյուրը նախախնամվել է համապատասխան դիցի կողմից, որից ելնելով էլ շաբաթվա օրերից ոմանք համարվել են բարետու, ոմանք էլ՝ չարատու: Չարատու օրերին արգելվել են որոշ արարքները՝ աշխատանքը, սեռական հարաբերությունները, խնջույքները եւ այլն:
Այս կարգը որոշակի խորհրդափոփոխությամբ առկա է նաեւ քրիստոնեական խորհրդապաշտությունում. օրինակ. չորեքշաբթի եւ ուրբաթ օրերը դիտվում են չարատու եւ համարվում են պահքի օրեր, գլխավոր տոների մեծ մասն ու բարեկենդաները նշվում են կիրակի օրը, որը հանդիսանում է նաեւ հանգստյան օր: Հուդայականությունում հանգստյան օր է համարվում շաբաթը եւ այդ օրը արգելվում են աշխատանքը, հաճույքները ու մի շարք այլ արարքներ: Իսլամում հանգստյան օր է համարվում ուրբաթը: Մի փոքր այլ է զրադաշտականությունում: Սրանում հաջողակ ու ձախորդ են համարվում ամսվա (ոչ թե շաբաթվա) որոշակի օրերը, որոնք եւս ունեցել են իրենց առանձին անվանումները, ինչպես հայոց նախաքրիստոնեական տոմարի օրերը:
Հաշվի առնելով հայոց օրանունների շարքում դից-երկնային մարմին – սրբավայր օրինաչափությունը՝ համոզված ենք, որ հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում եւս առկա է եղել վերոհիշյալ կարգը, սակայն ամսվա մեջ եռակի, տասնօրյա պարբերականությամբ: Այսինքն, հայոց «շաբաթ»-ը բաղկացած է եղել տաս օրից (ինչպես հին եգիպտացիների մոտ), որը համապատասխանում է վերջին շրջանի դիցարանի գլխավոր դիցերի թվաքանակին: Սակայն օրանունների առկա դասավորությունը, մեր պարզաբանումներից ելնելով, չի համապատասխանում այս կարգին: Հետեւաբար, ենթադրում ենք, որ օրանունները մեզ հասել են իրենց ոչ իրական, խորհրդավոր դասավորությամբ: Իսկ թե իրականում նրանք ինչ դասավորություն են ունեցել, փորձենք գտնել՝ համադրելով մեզ հայտնի տեղեկությունները:
Ստորեւ ներկայացնում ենք տարբեր դիցաբանական համակարգերում կիրակիից սկսած շաբաթվա օրերի համապատասխանությունը երկնային մարմիններին:
ա) Ա. Շիրակացու մոտ մեջբերվածը (Արեգակ, Լուսնակ, Հրատ, Փայլածու, Լուսնթագ, Արուսյակ, Երեւակ) հանրահայտ է (ներկայումս էլ գործածական է) ու համապատասխանում է հունա-հռոմեական եւ հնդկական դիցաբանությունից հայտնի կարգին: Սրանում որեւէ հայտնի օրինաչափություն չի նըկատվում:
բ) Ղ. Ալիշանի մոտ նշվածում (Արեգակ, Լուսնակ, Փայլածու, Արուսյակ, Հրատ, Լուսնթագ, Երեւակ), որը հայտնի չէ որտեղից է մեջբերված, նկատվում է օրերի դասավորության համապատասխանությունը երկնային մարմինների երկրից ունեցած հեռավորությանը (բացառությամբ արեգակի)՝ ըստ սրա վերաբերյալ Ա. Շիրակացու հաղորդած տվյալների: Ընդ որում, երկնային մարմինների երկրից իրական հեռավորությունը նշվածին չի համապատասխանում միայն Փայլածուի ու Արուսյակի պարագայում (ճիշտը ստացվում է սրանց տեղերը փոխելու դեպքում):
գ) Բաբելական տարբերակը (Երեւակ, Լուսնակ, Փայլածու, Արուսյակ, Արեգակ, Հրատ, Լուսնթագ) նման է Ալիշանի մոտ նշվածին միայն այն տարբերությամբ, որ սրանում Արեգակի օրը կենտրոնական դիրքում է (սկսած երկուշաբթիից):Ի դեպ, Ա. Շիրակացին նշելով երկնային մարմինների երկրից ունեցած հեռավորությունը, արեգակին տեղադրում է կենտրոնական տեղում՝ անկախ նրա հեռավորությունից:
Այսպիսով.
1) Վերը նշված երեք տարբերակից հիմք կընդունենք երկրորդը, որում Արեգակի օրը առաջին տեղում է, ինչպես Արէգ օրը ամսվա մեջ:
2) Ամսվա առաջին տասնօրյակում կդասավորենք երկնային մարմիններին համապատասխան օրերը, քանի որ դրանք գերակշռում են առաջին տասնօրյակի օրերի շարքում (վեց հատ են), երկրորդում՝ դիցերին համապատասխան օրերը, երրորդում՝ սրբավայրերին համապատասխան օրերը (նույն սկզբունքով):
3) Տասնօրյակների սկզբից կդասավորենք երկնային ութ մարմիններին, դիցերին ու սրբավայրերին համապատասխան օրերը իրենց հերթականությամբ:
4) Ցրոն (Սփյուռ) օրը կտեղադրենք առաջին տասնօրյակի 9-րդ տեղում՝ որպես արեգակնային համակարգությունից դուրս մարմնի` Ծիր Կաթինի օր, եւ համապատասխանաբար կդասավորենք Մանի ու Մասիս օրերը: Ահրանք օրը կտեղադրենք առաջին տասնօրյակի վերջում եւ համապատասխանաբար կդասավորենք Վանատուր եւ Նպատ օրերը:
Իսկ այժմ ներկայացնում ենք ամսվա օրերի մեր կողմից առաջարկվող դասավորությունը.
1. ԱՐԷԳ – 11. ՄԻՀՐ – 21. ԱՐԱԳԱԾ, 2. ԼՈՒՍՆԱԿ – 12. ԱՍՏՂԻԿ – 22. ԳՐԳՈՒՌ, 3. ՄԱՐԳԱՐ – 13. ԵՐԵԶԿԱՆ (ԵՐԵԶՀԱՆ) – 23. ՄՈՒՐՑ, 4. ԳԻՇԵՐԱՎԱՐ – 14. ԱՆԱՀԻՏ – 24.ՊԱՐԱՐ, 5. ՀՐԱՆԴ – 15. ՎԱՀԱԳՆ – 25. ՎԱՐԱԳ, 6. ՄԱԶԴԵՂ (ՄԱԶԴԵԿԱՆ) – 16. ԱՐԱՄԱԶԴ – 26. ԱՆԻ, 7. ԾՄԱԿ – 17. ՁՈՊԱԲԵՐ – 27. ՍԻՄ (ՍԵԻՆ), 8. ԱՐԱՄ – 18. ԱՍԱԿ – 28. ԿՈՐԴՈՒԻՔ, 9. ՑՐՈՆ (ՍՓՅՈՒՌ) – 19. ՄԱՆԻ – 29. ՄԱՍԻՍ, 10. ԱՀՐԱՆՔ – 20. ՎԱՆԱՏՈՒՐ – 30.ՆՊԱՏ:
Օրերի մեր կողմից առաջարկվող դասավորության օգ- տին է մասամբ խոսում նաեւ Ավելյաց ամսվա մեջ օրանունների հերթականությունը, որոնք հինգ մոլորակների անվանումներն են համարվում (Լուծ-Փայլածու, Եղջերու-Արուսյակ, Ծկրավորի-Հրատ, Արտախույր-Լուսնթագ, Փառազնոտի-Երեւակ):
Այսպիսով, գտնում ենք, որ հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում սովորական ամիսները բաղկացած են եղել երեք տասնօրյակներից, որոնցից առաջինը նվիրված է եղել երկնային մարմիններին, երկրորդը՝ դիցերին, երրորդը՝ համապատասխան սրբավայրերին:

* * *
Հայոց նախաքրիստոնեական տոմարի ամսանունների եւ օրանունների դիտարկումից ակնհայտ է դառնում, որ ամսանունները ուղղակի եւ անուղղակի (իմաստային նշանակությամբ) առկա են օրանունների շարքում կամ էլ ուղղակիորեն առնչվում են դրանց հետ: Օրինակ, նույն օրինաչափությունը լիիրավ առկա է պարսկական օրացույցում: Մեր կարծիքով ամսանունների ու նույնանուն կամ նույնիմաստ օրերի համապատասխանությունները հետեւյալն են.
1. ՆԱՎԱՍԱՐԴ – ՎԱՆԱՏՈՒՐ, 2. ՀՈՌԻ – ՎԱՀԱԳՆ, 3. ՍԱՀՄԻ – ՁՈՊԱԲԵՐ, 4. ՏՐԵ – ԵՐԵԶԿԱՆ, 5. ՔԱՂՈՑ – ԱՆԱՀԻՏ, 6. ԱՐԱՑ – ԱՐԱՄԱԶԴ, 7. ՄԵՀԵԿԱՆ – ՄԻՀՐ, 8. ԱՐԷԳ – ԱՐԷԳ, 9. ԱՀԵԿԱՆ – ԱՀՐԱՆՔ, 10. ՄԱՐԵՐԻ – ՄԱՆԻ, 11. ՄԱՐԳԱՑ – ՄԱՐԳԱՐ, 12. ՀՐՈՏԻՑ – ՀՐԱՆԴ:
Ինչպես տեսնում ենք, միայն Արէգ ամսանունն է ուղղա- կի առկա օրանունների շարքում: Մյուս ամսանուն-օրանուն համապատասխանությունները պարզաբանման կարիք ունեն: Այսպես.
ա) Նավասարդյան համազգային ամանորյա տոնակատարությունը կատարվում էր Վանատուրի մեհենավայրում:
բ) Ընդունված է, որ Տրե ամսանունը ծագում է Տիր դիցանունից (նշանակում է «Տիրի ամիս»), որին, ինչպես արդեն ասվել է վերեւում, համարժեք է Երեզկան-Երեզհան օրանունը:
գ) Ընդունված է, որ Արաց ամսանունը նշանակում է «այրաց ամիս»՝ այրերի, տղամարդկանց ամիս (տես. ար-այր նույնությունը), քանի որ տարվա այս ժամանակ (ձմեռվա խիստ ցրտին) միայն այրերն են ճանապարհ ընկնում: Իսկ Արա-Արամազդը, լինելով սկզբնամիակ-սկզբնաայր դիցը, խորհրդանշում է այրական-արական տիեզերական սկիզբը:
դ) Հիմնականում ընդունված է, որ Մեհեկան ամսանունը ծագում է Միհր դիցանունից եւ նշանակում է «միհրական ամիս»:
ե) Գտնում ենք, որ Ահեկան ամիսը նշանակում է «ահրական ամիս», ինչպես Մեհեկան ամիսը նշանակում է «միհրական ամիս»:
զ) Գտնում ենք, որ Մարերի ամսանունը նշանակում է «մայրերի ամիս» (տես. մար-մայր նույնությունը), ինչպես Արաց ամսանունը նշանակում է «այրերի ամիս: Իսկ, ինչպես արդեն ասվել է վերեւում, Մանի դիցամայրը, լինելով սկզբնամայրը, խորհրդանշում է մայրական-իգական տիեզերական սկիզբը:
է) Համարվում է, որ Մարգաց ամսանվան արմատը «մարգ» բառն է եւ ամիսն էլ կապված է խոտհունձի հետ, որի ժամանակ (հունիսի 7-ից հուլիսի 6-ը) դաշտերի ու հովիտների, բուրաստանների ու այգեստանների մարգերը բոլորում են, այսինքն խոտհարքից հետո չորացած խոտը վերածում են խրձերի և շարում (ըստ մեզ՝ անհաջող բացատրություն է): Միեւնույն ժամանակ, նույն «մարգ» բառն է ընկած Մարգար օրանվան (անձանվան, ըստ մեզ՝ նաեւ դիցանվան) հիմքում, որը կարող է նշանակել «մարգ-այր»: Ըստ այդմ, Մարգաց ամսանունը կարող է դիցական նշանակություն ունենալ, ինչպես Արէգ, Տրե, Մեհեկան ամսանունները, ըստ մեզ՝ նաեւ Ահեկան ամիսը. օրինակ այն կարող է նշանակել «մարգարեաց ամիս»՝ մարգարեների կամ մարգարեությունների ամիս:
ը) Ընդունված է, որ Հրոտից ամսանունը ծագում է «հուր» բառից եւ նշանակում է «հրոտ ամիս»՝ կրակոտ, խիստ շոգ ամիս, քանի որ այդ ամսին (հուլիսի 7-ից օգոստոսի 5-ը) արեգակն այրում է իր ամբողջ ուժգնությամբ: Իսկ, ինչպես արդեն ասվել է վերեւում, Հրանդ օրանունը Հրատ (Մարս) մոլորակի անվանումն է:
թ) Հիմնականում ընդունված է, որ Հոռի ամսանունը ծագում է «հոր» բառից, քանի որ այդ ամսին (սեպտեմբերի 10-ից հոկտեմբերի 9-ը) մարդիկ իրենց բերքը (ցորեն, գարի եւ այլն) ամբարում էին հորերի մեջ, որը չփչանար: Սակայն, միեւնույն ժամանակ, կարծվում է, որ Հոռ-ոռը (կամ Հոր-որը) Վահագնի վաղնջական անվանումն է (սրանում եւս առկա է հայ-արիական նախնական լեզվին յուրահատուկ «ձայնավոր+ր» հնչյունակազմը): Նա հրեղեն-հրաբխեալ դից է, որի երկրային կացարանը անդրաշխարհն է (հմմտ. նաեւ համահունչ «հուր», «հոր» եւ «խոր»՝ բառերը): Ըստ այդմ, այսքանով հնարավոր ենք գտնում, որ Հոռի ամսանունը կարող է նշանակել «Հոռ-Վահագնի ամիս»:
ժ) Հիմնականում ընդունված է, որ Սահմի ամսանունը ծագում է «սահման» եւ սահմանել բառերից, քանի որ այդ ամսին (հոկտեմբերի 10-ից նոյեմբերի 8-ը) մեր նախնիները իբր սահմանում էին ձմռան նախապատրաստական աշխատանքները: Միեւնույն ժամանակ, Խոյի բարբառում պահպանվել է «սահմորիա»՝ հողե կտուրների եզրերից մոտ 10 սմ բարձրությամբ կտուրի չորս կողմը բոլորող շրջանակը նշանակող բառը, որն արվում էր, որպեսզի անձրեւաջուրը հավաքվելով ուղղվեր դեպի ջրհորդանը, եւ ոչ թե պատերի վրայով թափվեր: Մեր կարծիքով, Սահմի ամսանվանը համահունչ է Սեմ բիբլիական անունն ու սրանից ածանցված համարվող Սիմ լեռնանուն-օրանունը (տես. Սահմ-Սամ-Սեմ-Սիմ հնարավոր բառանցումը): Ընդ որում, Սեմ-Զրվանի անունով անվանակոչված Զարեւանդ (Զարեհավան) գավառը Պարսկահայքում գտնվում է Հայկական բարձրավանդակի սահմանին: Մյուս կողմից, դիցակարգում Ջրհոս արեգակնային աստղատունը, որի ժամանակ ձյունը հալվում է եւ ջրերը հոսում են, իշխվում է Զրվան-Հրոնոսից: Սրանով Ջրհոսի ու սահմորիայի միջեւ նկատվում է որոշակի նմանություն. երկուսն էլ առնչվում են ջրերի հոսելու հետ: Նշվածով հանդերձ ենթադրում ենք, որ «Սահմ»-ը կարող է լինել Սեմ-Զրվանի հայոց համարժեք Զարեհ-Ժուկ-Ձոպաբերի այլ անվանումը եւ Սահմի ամսանունը էլ կարող է նշանակել «Սահմի-Ձոպաբերի ամիս»:
ժա) Հիմնականում ընդունված է, որ Քաղոց ամսանունը ծագում է «քաղ»՝ «անասունների խառնակություն» նշանակությամբ բառից, քանի որ այդ ամիսը (դեկտեմբերի 9-ից հունվարի 7-ը) անասունների զուգավորության հիմնական ժամանակաշրջանն է: Իսկ դիցաբանությունից հայտնի է, որ Անահիտը «զգաստությունների» (իմա՝ բնական, չափավոր ցանկությունների) մայրն է եւ նախախնամում է մարդկանց, կենդանական եւ բուսական աշխարհի ծնելիությունն ու պտղաբերությունը: Ըստ այդմ, այսքանով հնարավոր ենք գտնում, որ Քաղոց ամիսը առնչվում է Անահիտ դիցուհու հետ:

* * *
Հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում ամսվա օրերի անվանակոչությունը եւ դրան զուգահեռ ամսանուն-օրանուն համապատասխանությունները հիմք են տալիս պնդելու, որ դիցերի գլխավոր նվիրական (պաշտամունքային) օրերը տոնվել են նրանց համապատասխանող ամիսների համապատասխան օրերին (այլ կերպ ասած՝ նրանցից իշխվող ամիսների իշխվող օրերին): Այսպես.
ա) Արամազդի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Արաց ամսվա Արամազդ օրը:
բ) Միհրի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Մեհեկան ամսվա Միհր օրը: Միհրի մեկ այլ նվիրական (կամ արեգակի գլխավոր) օրը տոնվել է Արէգ ամսվա Արէգ օրը:
գ) Տիրի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Տրե ամսվա Երեզկան (Երեզհան) օրը: Տիրի մեկ այլ նվիրական (կամ Փայլածուի գլխավոր) տոնը նշվել է Մարգաց ամսվա Մարգար օրը:
դ) Վահագնի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Հոռի ամսվա Վահագն օրը: Վահագնի մեկ այլ նվիրական (կամ Հրատի գլխավոր) օրը տոնվել է Հրոտից ամսվա Հրանդ օրը:
ե) Վանատուրի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Նավասարդ ամսվա Վանատուր օրը:
զ) Սանդարամետ-դիցամոր գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Մարերի ամսվա Մանի օրը:
է) Լուսավոր, բարի դիցական էակների՝ Ահուրների, գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Ահեկան ամսվա Ահրանք օրը:
ը) Զարեհ-Ձոպաբերի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Սահմի ամսվա Ձոպաբեր օրը:
թ) Անահիտի գլխավոր նվիրական օրը տոնվել է Քաղոց ամսվա Անահիտ օրը:
Այսպիսով, համոզվում ենք, որ մեզ ավանդված հայոց նախաքրիստոնեական տոմարը, ըստ էության, մեհենական տոնացույց է՝ համանման եկեղեցական տոնացույցին:
* * *
Իսկ այժմ ներկայացնում ենք հայոց նախաքրիստոնեական տոմարի օրվա ժամերի անվանումների որոշ բացատրություններ: Այսպես.
– Այգ ժամը լուսաբացի (նույնը՝ այգաբացի), արշալույսի պահն է, իսկ Ծայգ ժամը արեւածագի պահն է:
– Զորացյալ, Ճառագայթյալ, Շառավիղյալ ու Երկրատեսը ժամերը ցույց են տալիս արեգակի ճառագայթման հզորության համընթաց աճի պահերը: Ընդ որում, Երկրատես ժամանունը կարող է նշանակել եւ «երկիրատես», եւ «երկարատես»՝ ցույց տալով այդ ժամին արեգակի վերին դիրք (զենիթը), որից երկիրը իբր երեւում է ամբողջությամբ եւ այդ պահին էլ արեւի շողքն ամենաերկարն է:
– Շանթակող, Հրակաթ, Հուրթափյալ («երկնքից հուր է կաթում» եւ «երկնքից հուր է թափում» նշանակությամբ) ժամերը ցույց են տալիս արեգակի այրելու զորության համընթաց աճի պահերը: Թաղանթյալ ժամը, հավանաբար, ցույց է տալիս արեգակի զորության նվազման պահը՝ «արեգակի դեմ թաղանթով պատումը»:
– Արագոտ ժամանունը կարող է նշանակել «արագ ոտ»՝ ցույց տալով այդ ժամին երկնակամարում արեգակի համեմատաբար արագ ընթացքը, էջքը:
- Արփող ժամանվան նշանակության վերաբերյալ հնարավոր են մի քանի տարբերակներ: Ըստ մեզ, Արփող ժամանվան արմատը կարող է լինել «արփի»-ն, որը դիցաբանական հավատալիքներում լույսի այն անսպառ աղբյուրն է, որից լույս են ստանում բոլոր երկնային լուսատուները, այդ թվում՝ արեգակը:
- Խավարակ, Աղջամուղջ, Մթնացյալ, Շաղավոտ ժամերը ցույց են տալիս արեգակի մայրամուտը եւ դրան զուգահեռ երկրի վրա խավարի, մթո համընթաց հաստատման պահերը:
- Կամավոտ, Բավական, Խոթափյալ ժամանունների նշանակության մասին դժվար է որոշակի բան ասել:
- Գիզակ կամ երբեմն Գիջակ կոչվող ժամը ցույց է տալիս գիշերային այն պահը, երբ եղանակը «գեջ»՝ խոնավ է:
- Լուսակն ժամանունը նույն Լուսնակ անունն է, եւ նշանակում է «լույսի ակ» (միգուցե, նաեւ «Լույս-Աստղիկի ակ», ինչպես «արեգակ»-ը՝ «Արէգի ակ»): Հավանաբար այս ժամին լուսինը երկնակամարում գտնվում է զենիթում: Միգուցե, սա նաեւ այն գիշերային պահն է, որի ժամանակ Աստղիկը լոգանք է ընդունում:
- Առավոտ ժամանունը նշանակում է «Արայի ժամ»: Առավոտ ժամը երբեմն կոչվում է Փողահար. հավանաբար, այս ժամին փող է հնչեցվել մարդկանց քնից արթնացնելու համար:
- Լուսափայլ (կոչվում է նաեւ Հետազոտ) ժամը ցույց է տալիս առավոտյան մթնացիրի. աղոտալույսի պահը, երբ երկնակամարը փայլում է:
- Փայլածու ժամը հավանաբար ցույց է տալիս ժամանակի այն պահը, երբ Փայլածու (Մերկուրի) մոլորակը լուսաբացից առաջ երեւում է երկնակամարի արեւելյան կողմում:
***
Օրվա ժամերի տարանջատումը ցերեկային ու գիշերային ժամերի, դրանց անվանումների նշանակությունը, այդ ժամերին եղանակի բնույթը, ինչպես նաեւ՝ օրվա ժամերի թվաքանակը (բազմապատիկ է չորսին ու տասներկուսին) հիմք են տվել ժամանակակից ուսումնասիրողներին համապատասխանություններ (համանմանություններ) տեսնել օրվա ժամերի ու տարվա չորս եղանակների (նաեւ բնության տարերքների, աշխարհի կողմերի), արեգակի տասներկու աստղատների ու ամիսների միջեւ: Այսինքն, օրվա մեջ ժամերն ու ժամախմբերը (բաղկացած վեցական ժամից) իրենց բնույթով համանման են տարվա մեջ ամիսներին ու եղանակներին: Դրանք են.
ԳԱՐՈՒՆ – Oդ (ջերմ ու խոնավ)-Արեւելք-Առավոտ-Ցերեկային ժամեր (Այգից մինչեւ Երկրատես՝ ժամը 6:00 – 11:00, ըստ գիշերահավասարի), ԱՄԱՌ – Հուր (ջերմ ու չոր)-Հարավ-Կեսօր- Ցերեկային ժամեր (Շանթակողից մինչեւ Արփող՝ ժամը 12:00 – 17:00), ԱՇՈՒՆ – Հող (ցուրտ ու չոր)-Արեւմուտք-Երեկո-Գիշերային ժամեր (Խավարակից մինչեւ Բավական՝ ժամը 18:00 – 23:00), ՁՄԵՌ – Ջուր (ցուրտ ու խոնավ)-Հյուսիս-Գիշեր-Գիշերային ժամեր (Խոթափյալից մինչեւ Փայլածու՝ ժամը 24:00 – 5:00):
Օրվա ժամերի ու ժամախմբերի համանմանությունը տարվա ամիսներին ու եղանակներին բացատրվում է օրվա ընթացքում ու տարվա մեջ եղանակի (արեգակի դիրքի) փոփոխության համանմանությամբ: Ընդ որում, եթե տարվա եղանակների սկիզբ են համարվում արեգակի չորս անկյունադարձային դիրքերը, ապա ամիսները հիմնականում համընկնում են նախնական խավարածրի աստղատների հետ (նախնական խավարածրում յուրաքանչյուր առանձին աստղատան տեւողությունը եղել է երեսուն օր, ի տարբերություն ներկայիս խավարածրի, որում աստղատների տեւողությունը տատանողական է): Թերեւս, նույն սկզբունքով պետք է բացատրել օրվա երկուական ժամերի համապատասխանությունը արեգակի տասներկու աստղատներին, քանի որ հայտնի է, որ վերջիններս իրենց անվանումները ստացել են ոչ միայն այս կամ այն կենդանու մարմնամասի նմանությունից, այլեւ՝ բնության վրա արեգակի ներգործության բնույթից: Օրինակ, Խոյ աստղատունը այսպես է կոչվում, քանի որ, ինչպես խոյը ծննդական է, այնպես էլ արեգակը գտնվելով սրանում աշխարհին ծննդականություն է բերում: Իսկ Կույս աստղատունը այսպես է կոչվում, քանի որ սրանում արեգակի գտնվելու ժամանակ երկիրը կույսի բնույթ է ստանում եւ, ինչպես կույսը, ոչինչ չի ծնում: Այսօրինակ բացատրություններ ունեն եւ մյուս աստղատները:
***
Մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից ուշագրավ է մեկ այլ հանգամանքը: Հայ եկեղեցու ամենօրյա ժամերգությունները ինն հատ են: Դրանք են Գիշերային, Առավոտյան, Արեւագալի, Ճաշու երրորդ, վեցերորդ, իններորդ ժամերի, Երեկոյան, Խաղաղական եւ Հանգստյան ժամերգությունները (գործնականում սրանցից կատարվում են միայն յոթը կամ համադրաբար երեքը): Ժամերգությունները կատարվում են օրվա որոշակի ժամերին. Գիշերային ժամերգությունը կատարվում է կեսգիշերին, Առավոտյանը՝ արշալույսին, Արեւագալինը՝ արեւածագին, Ճաշու երրորդ, վեցերորդ եւ իններորդ ժամերգությունները՝ արեւածագից երեք, վեց եւ ինն ժամ հետո, Երեկոյանը՝ մայրամուտից առաջ, Խաղաղականը՝ մայրամուտից հետո, Հանգստյանը՝ քնելուց առաջ:
Ժամերգությունների քանակը համապատասխանում է քրիստոնեական հրեշտակների դասերի, եւ, ինչպես տեսնում ենք, նաեւ հայոց դիցարանի գլխավոր դիցերի թվաքանակին: Հաշվի առնելով սա եւ այն, որ ժամերգությունների կատարման (կամ կողմնորոշիչ) ժամեր են հանդիսանում բնական պահերը (արշալույսը, արեւածագը, մայրամուտն ու կեսգիշերը), որը համանման է հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում օրվա ժամերի որոշման կարգին, գտնում ենք, որ հայոց մեհենական, ինչպես եկեղեցական ծիսակարգում, օրվա որոշակի ժամերը նախատեսված են եղել դիցերի ամենօրյա պաշտամունքի՝ դիցերգությունների համար:
Ստորեւ ներկայացնում ենք մեր որոշ պարզաբանումները վերոնշյալի կապակցությամբ:
ա) Մատենագրությունից հայտնի է, որ Արամազդին սովորաբար պաշտամունք էին մատուցում առավոտները: Եվ, գուցե, դա արվել է գիշերային Առավոտ ժամին («Առավոտ» նշանակում է Արայի ժամ): Այս դեպքում անհարմարություն է առաջանում գիշերվա մեջ Առավոտ ժամի տեղի պատճառով, սակայն ուսումնասիրողներից ոմանք Առավոտ ժամը տեղադրում են Այգ ժամից՝ արշալույսից առաջ: Չի բացառվում, որ Առավոտյան ժամերգությունը Արամազդի դիցերգության համարժեք դրսեւորում է:
բ) Հայտնի է նաեւ, որ Արեւ-Միհրի ամենօրյա պաշտամունք-դիցերգությունը կատարվել է արեւածագին, այսինքն՝ Ծայգ ժամին, եւ Արեւագալի ժամերգությունը դրա համարժեքն է:
գ) Դատելով այն բանից, որ Վահագնի կողմից իշխվում է տարվա ամենաշոգ ամիսը՝ Հրոտից ամիսը, ինչպես արդեն ասվել է վերեւում, գտնում ենք, որ Վահագնի ամենօրյա դիցերգությունը համանման կարգով պետք է կատարվեր օրվա ամենատաք պահին՝ Հուրթափյալ ժամին: Ընդ որում, ներկայիս ժամերի հետ համեմատական կարգով Հուրթափյալ ժամից մեկ ժամ առաջ՝ Հրակաթ ժամին, Հայ եկեղեցին կատարում է Ճաշու վեցերորդ ժամերգությունը: Այս ժամերգության խորհուրդներից մեկն էլ «մահվան կամ դժոխքի իշխանի» գայթակղություններից պաշտպանվելն ու աղոթքի զորությամբ դրա դեմն առնելն է: Իսկ քրիստոնեական «դժոխքի իշխանը» (նույն հուդայական Սադայել-Սատանան), Սանդարամետապետը գործառույթներով համարժեք է հունա-հռոմեական դիցաբանության հանդերձյալ աշխարհի տիրակալ Հադես-Պլուտոնին եւ անդրաշխարհի հրեղեն իշխան, հրաբխեցնող Վահագնին: Այսինքն, հնարավոր է, որ այս ժամերգությունը Վահագնի դիցերգության համարժեքն է:
դ) Հայոց դիցաբանությունում դիցամայր-արեւամայրը առնչվում է արեւմուտքի ու մայրամուտի, ստորերկրի, հանգստի (նաեւ՝ գերեզմանի ու մահվան) հետ. օրինակ, արեւամուտ =մայրամուտ հասկացողությունը (հավասարազոր «Արեւի իր մոր մոտ հանգրվանել» արտահայտությանը) դրա վառ ապացույցն է: Եվ հաշվի առնելով, որ Երեկոյան ժամերգությունը, որի խորհուրդը Քրիստոսի թաղման՝ գերեզմանում դնելու պահն է, կատարվում է մայրամուտից առաջ, գտնում ենք, որ այն Սանդարամայր-դիցամոր ամենօրյա երկրպագության համարժեքն է («երկրպագություն»-ը, որը բառացի նշանակում է «երկիր պագանել՝ համբուրել», անկասկած, նախապես եղել է դիցամոր պաշտամունքի արարողությունը):
ե) Ինչպես արդեն ասվել է վերեւում, Հանգստյան ժամերգությունը կատարվում է քնելուց առաջ՝ որպես գիշերային ինն ժամերից ու խավարից պաշտպանություն: Հաշվի առնելով, որ՝ ըստ հայոց դիցաբանության, քունն ու երազները նախախնամում է Տիրը, ուստի գտնում ենք, որ Հանգստյան ժամերգությունը Տիրի դիցերգության համարժեքն է:
* * *
Սույն ուսումնասիրության տեսանկյունից առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում քառասնօրյակը: Որոշ հանգամանքները հիմք են տալիս մտորելու քառասնօրյակների դիցա-կրոնական նշանակության մասին, որպես՝ դիցական պարբերաշրջանի կամ հնագույն ամսվա տեւողություն: Այսպես.
ա) Քառասնօրյա տեւողություն ունի Մեծ պասը (կոչվում նաեւ Քառասնօրյա պաս):
բ) Քրիստոսի ծննդից քառասուն օր հետո է նշվում Տրնդեզը ու Զատիկից հետո՝ Համբարձումը:
գ) Ըստ ավանդույթի՝ մարդու ծննդից քառասուն օր հետո է թույլատրվում ծննդկանի տեսությունը և ըստ հավատալիքների՝ մարդու մահվանից քառասուն օր հետո է հոգին հանգրվանում հետմահու կացարանում:
դ) Քառասնօրյակը բաղկացած է չորս հատ տասնօրյակից (չորս թիվը, ինչպես երեք թիվը, դիցա-կրոնական նշանակություն ունի. չորս հատ են աշխարհի կողմերը, խաչի թեւեր, բնության հիմնական տարրերն ու շոշափելի որակությունները, տարվա եղանակները, քրիստոնեական ավետարանները եւ այլն)
ե) Տարին բաղկացած է ինն հատ քառասնօրյակից և մեկ հնգօրյակից կամ վեցնօրյակից` նահանջ տարվա համար (365 կամ 366 = (9 x 40) + 5 կամ 6):
Այս դեպքում տարին ունենում է երեք եղանակ՝ բաղկա- ցած երեք ամսից: Արդյունքում ստացվում է «երրորդություն երրորդության» կրոնա-խորհրդապաշտական բանաձեւը: Եվ հնարավոր է, որ ամսվա մեջ չորրորդ տասնօրյակը նվիրված է գլխավոր դիցերին ենթադաս դիցական էակներին (օրինակ, Թուխ մանուկներին, Վարդգես մանուկներին, հրեշտակներին, հուրի-փերիներին, քաջքերին եւ այլն):
Վերոնշյալ հանգամանքներն էլ հիմք են տալիս կարծե- լու, որ հայոց դիցաբանական համակարգում տարվա յուրաքանչյուր քառասնօրյակ պատկանում է այս կամ այն գլխավոր դիցին՝ կազմելով ծիսա-խորհրդապաշտական մեհենական տոմարի ամսվա տեւողությունը: Քառասնօրյակների կապը հայոց գլխավոր դիցերի հատուկ ուսումնասիրության առարկա է:

* * *
Հայոց նախաքրիստոնեական (վերջին) շրջանի օրացույցը ներկայիս օրացույցի հետ համադրելու համար հնարավոր է մեր կողմից առաջարկվող երկու տարբերակ: Առաջին տարբերակում տարվա սկիզբ է դիտվում Արէգ ամսվա Արէգ օրը, որը համապատասխանեցվել է գարնանամուտին (գարնանային գիշերահավասարի օրվան՝ ներկայիս մարտի 21-ին): Սրա համար հիմք են ընդունվել հետեւյալ վճռորոշ հանգամանքները.
ա) Հայոց հնագույն Ամանորը տոնվել է գարնանամուտին, որը, մեր կարծիքով, եղել է նաեւ մեհենական նշանակության տարեսկիզբ: Գարնանամուտն է կողմնորոշիչ հանդիսանում քրիստոնեական Զատիկը տոնելու համար (նշվում է գարնանամուտից՝ մարտի 22-ից հետո ընկած լիալուսնին հաջորդող առաջին կիրակի օրը) եւ համընկնում է Զատիկին՝ պայմանականորեն անշարժ տոմարի պարագայում (կարծիք կա, որ Զատիկը հայոց հնագույն Ամանորի անվանում է, որը նշանակում է «տարին զատող» տոն):
բ) Հետջրհեղեղյա ժամանակների հայ ազգի ընդհանուր բախտը (տարբերել ճակատագրից) այլաբանորեն կապվում է Միհրի քարայրում փակվելու (կամ բանտարկվելու) ու դուրս գալու (կամ ազատվելու) հետ, որը տնօրինում է Բախտի անիվը: Հայերի հետջրհեղեղյան բիբլիական նախանահապետ Հապետոսթեն նույնացվում է Հեփեստոսի հետ, որին մեզանում նմանեցնում էին Միհրին: Հնագույն տեքստերում հայոց աշխարհը համարվել է Արեւի երկիր-կացարան, ուր արեւը ծագում ու մայր է մտնում (հայոց ավանդազրույցներում արեւի կացարանը Վանա լճի հատակն է), հայոց բուն երկրամասերի թվաքանակը համապատասխանում է արեգակի տասներկու կամ տասներեք աստղատներին: Ու երեւի պատահական չէր, որ միջնադարյան դիցապաշտ հայերը կոչվում էին «արեւորդիներ»:
Երկրորդ տարբերակում ավանդաբար տարվա սկիզբ է դիտվում Նավասարդի 1-ը՝ ներկայիս օգոստոսի 11-ը:
* * *
Այսպիսով, ներկայացվեց հայոց նախաքրիստոնեական տոմարի հիմնական դիցական խորհուրդները: Ներկայացված որոշ պարզաբանումները կարող են թվալ վիճահարույց կամ անհամոզիչ, սակայն դա երբեք էլ չի ժխտում դիցական կարեւոր խորհուրդների առկայությունը հայոց նախաքրիստոնեական տոմարում, մասնավորապես, դից-երկնային մարմին-երկրային վայր, ամիս-օր, տարեղանակ-օրաժամ համապատասխանությունները: Միաժամանակ, ներկայացվածը կարող է նախադեպ հանդիսանալ նման կարգի ուսումնասիրությունների ու հայոց դիցաբանական տոնացույցը վերագտնելու ու նորովի կազմելու համար՝ որպես հայոց հասարակական կյանքի ու ամենօրյա կենցաղի կարգավորման համակարգ:
Վարդան Լալայան
«Հայ Արիներ» Թիվ 27, 2003թ.

Նժդեհի Կյանքի Դիցական Խորհուրդները

June 29, 2011

Նժդեհի Կյանքի Դիցական Խորհուրդները

20-րդ դարի վերջի ազգային-ազատագրական շարժումը ուղեկցվեց մի շարք հայորդիների կողմից Գարեգին Նժդեհի անձի վերարժեքաորմամբ: Այսպես.
ա) Նժդեհն էր այն երեւելի զորավարն ու ազգային – քաղաքական գործիչը, իմաստասեր գաղափարախոսը, որի հայրենանվեր գործունեության արդյունքում Սյունիք աշխարհը մընաց Հայաստանի կազմում:
բ) Նրա հեղինակած ազգայնական գաղափարախոսությունը՝ Ցեղակրոնությունը, այսօր լիարժեք հավակնում է ազգային-պետական գաղափարախոսության հիմնասյունը լինելուն: Ցեղակրոնությունը, ըստ էության, լինելով միակ համակարգված ազգայնական գաղափարախոսությունը, հայ ցեղային մտքի ու իմաստասիրության եզակի գործ է, որն իր հավասարազորը չունի հայոց առկա մշակույթում1: Որպես ազգայնական գաղափարախոսություն այն զուտ հայկական է եւ իմաստային խորությամբ ու ձեւակերպման շքեղությամբ գերազանցում է իտալական ֆաշիզմին, գերմանական նացիզմին եւ մյուս նմանատիպ գաղափարախոսություններին:
գ) Նժդեհի հասարակական-քաղաքական գործունեությունը 20-րդ դարի երեսնական թվականներին, երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին եւ աշխարհամարտից հետո դասագրքային ուսանելի օրինակներ են հայ քաղաքական գործիչների համար:
դ) Որպես ցեղային-իմաստասեր՝ նա իր մտքի հանճարեղությամբ ու մեծությամբ հավասար է եվրոպական իմաստասերներին, եւ կարող է իր արժանավույն տեղը գրավել համաշխարհային իմաստասերների պանթեոնում (ըստ ոմանց՝ Նժդեհը Սոկրատեսին հավասարազոր է գնահատվում):
ե) Որպես բարոյագետ ու բարոյախոս՝ նրան թերեւս հավասար է Կոնֆուցիոսը:
զ) Նժդեհը թեւավոր խոսքի այն մեծ վարպետն է, որի վճռակները (աֆորիզմները) աչքի են ընկնում մտքի սրությամբ, խոհականությամբ ու համապարփակվածությամբ ու, թերեւս, իրենց իմաստային խորությամբ կարող են համեմատվել հայոց մեծերի վճռակների (օրինակ՝ Հովհ. Թումանյանի քառյակների) հետ:
է) Նա այն Մեծ Հայն է, որի գործունեության, գրական ժառանգության համակողմանի ու խորքային ուսումնասիրության համար գիտական մոտեցում է անհրաժեշտ, այսինքն՝ պետք է ձեւավորվի Նժդեհագիտությունը:
ը) Նա այն առաքինի, մաքրակրոն ու նվիրյալ Հայն է, որն անպայման պետք է դասվի Հայ եկեղեցու նշանավոր սրբերի շարքին:

Այսպիսով, մի անձնավորության մեջ այսքան շատ ու բարձր որակների զուգակցումը ապացուցում են նրա յուրահատուկ, եզակի անձնավորություն, ոչ սովորական մահկանացու, ընտրյալ մարդ լինելը, որոնց դիցաբանությունը կոչում է դիցահայտնություն, այսինքն՝ այս կամ այն դիցի (նրա ոգեղեն մասնիկի) երկրային հայտնություն, անձնավորում-մարդեղենացում՝ մարդուց ծնունդ:

Եվ այս պարագայում մարդեղենացված դիցի երկրային կյանքում ու գործունեության մեջ անպայմանորեն տեղ են գտնում այդ դիցին բնորոշ խորհուրդները, որոնք էլ վկայում են նրա խորհրդավոր լինելիությունը:

Բանահյուսությունից հայտնի է Արտավազդ Ա. արքայի (գահակալության տարիները մ.թ.ա.160-115թթ.) պատմական ու Փոքր Մհերի2 էպիկական կերպարների խորհրդավոր կապը միհրական հավատալիքների հետ, որն էլ վկայում է սըրանց միհրական դյուցազուն-հերոսներ (իմա՝ դիցահայտնություններ) լինելը:

Մյուս կողմից, այս երկուսի նույնարժեք կյանքն ու համանման սխրանքները բացահայտում են միհրական խորհրդապաշտության որոշ էական կողմերը եւ դրանցից բխող ազգային – հասարակական կյանքի մի շարք կարեւոր խորհուրդներ (այս թեմայի շրջանակներում դրանց չենք անդրադառնա):

Նժդեհի կյանքի ու գործունեության առանձին դրվագ- ների համադրությունը Արտավազդ Ա.-ի ու Փոքր Մհերի կյանքի ու սխրագործությունների հետ հիմք են տալիս պնդելու, որ Գարեգին Նժդեհը Միհրի երկրային հայտնությունն է: Այսպես.

* * *
Նժդեհը արու զավակ չունեցավ. սերեց մի դուստր արտաամուսնական կապից, իսկ միակ ուստրն էլ որդեգիր էր:
Նմանապես Փոքր Մհերը անժառանգ մնաց, իսկ Արտավազդն էլ որդի (թագաժառանգ) չունեցավ:

* * *
Նժդեհի հերոսական պայքարը հայրենիքի ամբողջականության պահպանման (Սյունիքը Հայաստանի անբաժան մասը մնալու) համար համանման է Մհերի ու Արտավազդի գործունեությանը ուղղված հայրենի երկիրը դավադիր այլազգիներից մաքրազերծելուն:

Ինչպես Մհերը հոր տմարդի սպանության դիմաց վրեժխնդիր եղավ Չմշկիկ Սուլթանի «չինի աչքերով» օտար ցեղից (ըստ ոմանց՝ թուրքատիպ հոներից), որը հաստատվել էր հայրենի հողում եւ լուրջ սպառնալիք էր հանդիսանում ներքին հաղորդակցության համար, այնպես էլ Արտավազդը կոտորեց Մուրացյան «վիշապազուն» տոհմը, որը հաստատվելով հայոց երկրի կենտրոնական մասում, նպատակադրվել էր դավադրաբար վերացնել հայոց արքայական տունը եւ զավթել երկրի գերագույն իշխանությունը:

Ուշագրավ է Սյունիքի հերոսամարտի հետեւյալ դրվա- գը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը երբեմն հրամայում, երբեմն հորդորում էր Նժդեհին՝ թողնել Զանգեզուրը եւ վերադառնալ Երեւան՝ պատճառաբանելով արդեն կնքված կամ կնքվելիք միջպետական, միջազգային պայմանագրերը, սակայն Նժդեհը, անսալով դրանք, շարունակեց իր հերոսամարտը ներքին եւ արտաքին թշնամիների դեմ եւ լքեց Սյունիքը միայն այն ժամանակ, երբ նրա՝ Հայաստանի կազմում մնալու հարցն արդեն ապահովված էր: Այսինքն՝ նա չառաջնորդվեց ազգի համար նվաստացուցիչ, հայրենակործան պայմանագրերով, այլ առաջնորդվելով վճռական մենակի հոգեբանությամբ, ապավինելով հայոց լեռներին եւ օգտվելով հայոց հոգու ու բազկի զորությունից՝ ինքը որոշեց դեպքերի ընթացքը:

Համանման ձեւով վարվում Արտավազդը, երբ, խախ- տելով հայր Արտաշեսի եւ Մուրացյան տոմի նահապետ Արգամի միջեւ կայացած նվաստացուցիչ հաշտությունը, որը հաջորդել էր մի քանի տարի տեւած զինված պայքարին, նախահարձակ է լինում եւ վերջնականապես ջախջախում նենգ ու հզոր թշնամուն:

Նույն խորհուրդն է կրում Մհերի հետեւյալ պահվածքը: Երբ թշնամիները նրան հորն են գցում, մի ջհուդ պառավ խոստանում է օգնել նրան՝ պահանջելով դրա դիմաց, որ վերջինս ամուսնանա իր աղջկա հետ, քանզի ակնկալում էր նրանից թոռ ունենալ: Մհերը համաձայնում է եւ երդումով հաստատում այդ, սակայն հորից դուրս գալով՝ սպանում է պառավին էլ, աղջկան էլ: Նա չի կրկնում Մեծ Մհերի գործած ճակատագրական սխալը, երբ վերջինս հավատարիմ մնալով օտար թշնամուն խաբեությամբ տված երդմանը՝ լքում է հայրենիքն ու ընտանիքը եւ կենակցում օտարազգի կնոջ հետ, որից ծնված խառնածին որդին էլ՝ Մսրա Մելիքը, պատուհաս է դառնում իր ազգի գլխին:

***
Նժդեհն, իր իսկ վկայությամբ (այն էլ կյանքի վերջին տարիներին եւ անազատության մեջ), իմացաբար մեղանչել է Աստծո դեմ, որն արտահայտված է նրա հետեւյալ խոսքերում (տես. «Բանտային գրառումներ»՝ գրված բանտում).
«Կյանքում խղճմտանքից զատ, ես ճանաչեցի երկու այլ դատավորների եւս՝ Աստված եւ ժողովուրդ: Առաջինի դեմ մեղանչեցի, երկրորդի դեմ՝ երբեք:»
«Ների՛ր, Տե՛ր, ների՛ր ինձ, եթե մի օր հայրենիքիս օգտակար լինելու համար մեղանչեմ քո դեմ:»
Նժդեհի մեղանչելը Աստծո դեմ համանման է անարդար, «չարացած» աշխարհից դառնացած Մհերի, հուսահատությունից եւ անզորությունից մղված, Աստծուն կռվի կանչելուն:

Միաժամանակ, Միհրի դիցահոր (իմա՝ Աստծո) դեմ մեղանչելու, ընդվզելու (ոչ թե՝ նրան հակառակվելու, դիմադարձելու) դիցական խորհուրդն է ցուցանում Մհերի ու Արտավազդի ըմբոստանալը հայրերի դեմ՝ անարդարության ու կարգերի անկատարության պատճառով, որը հասարակական կյանքում արտահայտվում է «հայրերի ու որդիների հավիտենական պայքարով»:

Այսպես, Մհերը ակամայից հանդիմանում է հորը, երբ վերջինս օտարությունից ջահել աղջիկ էր տուն բերում՝ ասելով, որ աղջիկն ավելի շատ իրեն է սազական, քան տարիքավոր Դավթին: Սա էլ դառնում է հոր եւ որդու կռվի պատճառը եւ որդու հայրական անեծքին արժանանալը: Սակայն այն, որ հայրական անեծքը տեղին չէ, հուշում է հետեւյալ դրվագը. Մհերը Ագռավաքար մտնելիս, թրով խփում ու կիսում է այն՝ ապացուցելով իր անմեղությունն Աստծո առաջ (այլապես Թուր-Կեծակին քարը չէր կտրի):

Նմանապես Արտավազդն իրավացիորեն ընդվզում է հոր մահվան ժամանակ դրսեւորված սովորույթի դեմ, երբ նրա կանայք, հարճերը, մտերիմները, ծառաները «ինքնակամ» զոհաբերվում էին (երեւի հանգուցյալին հանդերձյալ կյանքում կողակցելու ու ծառայելու հավատով): Նույնիսկ անկախ նրանից, որ սովորույթի ձեւական կողմը պահելու համար մեծաթիվ բռնի մահերն անխուսափելի էին, հետևանքը լինում էր մի շարք անփոխարինելի մարդկանց՝ արքայական ընտանիքի անդամների, հմուտ պալատականների անդառնալի կորուստը: Արքայորդու ընդվզումը բանահյուսության մեջ արտահայտված է այս դառնալի խոսքերով. «Երբ դու գնացիր, ու բոլոր երկիրը քեզ հետ տարար, ես այս ավերակների վրա ինչպե՞ս թագավորեմ», որոնք էլ դառնում են նրա՝ հայրական անեծքին արժանանալու եւ քաջքերի կողմից բանտարկվելու պատճառը: Սակայն, որ այս դեպքում եւս հայրական անեծքը տեղին չէ, ապացուցում է Արտավազդի կենդանի պաշտամունքը հետագա դարերում:

Նժդեհյան գաղափարախոսությունում «որդիների ու հայրերի պայքարի» գաղափարական հիմնաեզրը հայեցակարգային է, որն ամբողջությամբ արտահայտված է նրա «Որդիների պայքարը հայրերի դեմ» աշխատությունում:

***
Նժդեհի դեմ դավեցին «հրեից փեսաներ» Սիմոն Վրացյանն ու Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, որն էլ պատճառ դարձավ նրա դեմ դատավարություն սկսելուն եւ հետո Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունից արտաքսվելուն:

Նմանապես, Մհերին հորեղբոր՝ Ձենով Օհանի առաջ զրպարտում է վերջինիս կինը՝ Սառյեն (հրեաների նահապետ Աբրահամի կնոջ անունն է), որին չի հաջողվում կենակցելու նպատակով գայթակղել Մհերին: Արդյունքում Մհերը վիճում է հորեղբոր հետ ու լքում է Սասունը:

Իսկ Արտավազդի եղբայրներն, իրենց կանանց հրահրմամբ, նախանձում էին նրան, որն էլ պատճառ դարձավ, որ Արտավազդը չվստահեր նրանց (Տիրանից բացի) ու հեռացներ արքունի ոստանից՝ հնարավոր դավերից խուսափելու համար:

***
Նժդեհը բանտարկվեց ու վախճանվեց բանտում, որը համանման է Մհերի ժայռում (Ագռավաքարում) փակվելուն եւ ըստ առասպելաբանության՝ Արտավազդի քաջքերի (դեւերի կամ վիշապների) կողմից Մասիսի մութ այրերից մեկում շղթայակապ բանտարկվելուն (նույնիսկ կարծիք կա, որ իրականում Արտավազդին դարանակալել ու բանտարկել էին «վիշապազուն» մարերը): Եվ ինչպես Արտավազդն էր փորձում կոտրել շղթաներն ու լույս աշխարհ դուրս գալ՝ ի նըպաստ հայության տիրելու աշխարհին, այնպես էլ Նժդեհն ամեն կերպ փորձում էր ազատություն ստանալ ու մնացած կյանքն էլ նվիրաբերել հայրենիքին ծառայությանը:

Սակայն առկա է հետեւյալ էաբանական տարբերութ- յունը: Արտավազդն ու Մհերը արգելափակվում են հայրենյաց լեռներում, մինչդեռ Նժդեհը՝ օտար երկրում, եւ աճյունն էլ ամփոփվեց հողի տակ, որը խորհրդանշում է մի դեպքում Միհրի ոգեղեն-տիեզերական զորության արգելափակումն ու թաքուն կուտակումը հայոց լեռներում (ավելի ճիշտ՝ մութ այրերում), մյուս դեպքում՝ թաղումը օտար հողում: Եվ սրանից հետեւում է հայոց բախտի կանխորոշումն ու իշխանության նախախնամությունը մի դեպքում մեր երկրի ներսում, մյուս դեպքում՝ նրա սահմաններից դուրս (օրինակ, Խորհրդային Ռուսաստանում):

Խորհրդապաշտական – թաքնագիտական տեսանկյունից եւս ճիշտ էր Նժդեհի աճյունի Հայաստան բերելն ու ամփոփելը: Ու, միգուցե, խորհրդանշական էր, որ նրա աճյունը բերելուց հինգ տարի, կամ Եղեգնաձորի Սպիտակավոր եկեղեցում ամփոփելուց ընդամենը մեկ տարի հետո՝ 1988 թվա- կանին, սկսվեց Արցախյան հերոսամարտը3:

***

Նժդեհը վախճանվել է դեկտեմբերի 21-ին՝ ձմեռային արեւադարձին նախորդող օրը: Ձմեռային արեւադարձի (բնական ձմեռնամուտի) օրը՝ դեկտեմբերի 22-ը, որից լույսի-ցերեկվա տեւողությունը սկսում է աստիճանաբար ավելանալ, իսկ մութի-գիշերվա տեւողությունը՝ պակասել, դիցակարգում համապատասխանում է Միհրի դիցական ծնունդի եւ դրանից ածանցվող՝ երկրային հայտնության օրվան, որը քրիստոնեության ժամանակներում երեք օր ուշացումով՝ դեկտեմբերի 25-ին, կաթոլիկ եկեղեցու կողմից վերաիմաստավորվեց որպես Քրիստոսի ծննդյան օր (իրականում դեկտեմբերի 25-ից է տեղի ունենում ցերեկվա ու գիշերվա տեւողության փոփոխությունը, իսկ մինչ այդ դրանց տեւողությունը դեկտեմբերի 22-ից 24-ը մնում է նույնը)4:

Նժդեհի բանտարկության ու վախճանի խորհուրդը համանման է Արտավազդի բանտարկության հետեւյալ առասպելական դրվագին. երբ նա փորձում է կոտրել շղթաները ու նրան օգնում են հավատարիմ զույգ շները՝ կրծելով շղթաները, տարեմուտին (տարեմուտի օրը վերջնական ճշտված չէ-հեղ.) շղթաները բարակում են մազի չափ, սակայն դարբինների կռանահարության հմայական (մոգական) գործողության շնորհիվ դրանք նորից հաստանում եւ ամրանում են: Այսինքն, դիցի ազատագրումը (կամ հայտնությունը) չի կայանում ու նորից վերսկսվում է տաժանակիր բանտարկությունը (կամ սպասումը), որը երկրային-անցավոր աշխարհում հավասարազոր է մարդեղենացված դիցի մահվանը անազատության մեջ:

***
Նժդեհը ծնվել է հունվարի 1-ին, մերօրյա Ամանորին, որը, կարծես թե, խորհրդանշում է մեր ժամանակներին համահունչ նրա դիցահայտնությունը՝ «սուրբ ծնունդը»: Միաժամանակ, սա խորհրդավոր կերպով պարտադրում է մեզ Ամանորի սեղանին, բացի միմյանց «նոր տարի» շնորհավորելուց, խմել Նժդեհի «սուրբ ծննդյան ու կենդանի կենացը»:

Նժդեհը ծնվել է Նախիջեւանում, որն, ըստ հայոց ավանդազրույցների, համաշխարհային ջրհեղեղից հետո Նոյի առաջին իջեւանավայրն է: Միաժամանակ, Նախիջեւանն էր այն հայրենի տարածքի բուն մասը, որն Արտավազդը մաքրագործեց մարերից:

***
Նժդեհի հեղինակած ցեղակրոն գաղափարախոսութ- յունն իր նշանակությամբ ուղղված է համայն հայությանը եւ իր իմաստային խորքով հանդիսանում է ազգային միության, համախմբվածության, ազգի նվիրյալների Ցեղակրոն Ուխտի գաղափարախոսություն: Միաժամանակ, այն տալիս է այն ճշմարիտ արժեքային բանաձեւը, որով հայությունը պետք է իր արժանի տեղը գրավի համայն մարդկության ընտանիքում:

Իսկ դիցաբանությունից հայտնի է, որ Միհրը երկրային-աշխարհիկ գերագույն (նաեւ արքայական) իշխանության հովանավոր, ներազգային եւ միջազգային կապերի նախախնամ ու խաղաղապահ հրեղեն, արեգակնային դիցն է, պահպանում է ազգերի ու հայրենիքների ամբողջականությունը, ազգի անդամների միությունն ու ազգերի համերաշխությունը՝ եւ սրանցով հանդերձ, խաղաղությունը (իմա՝ ներդաշնակությունը) համայն աշխարհում: Այլաբանորեն Միհրը դիցական հովիվ է, որն իր օգնական դիցական էակների հետ միասին օրուգիշեր պահպանում է մարդկության բազմազգ «հոտը» չարաբնույթ դիցական էակներից եւ արդարություն հաստատում աշխարհում: Միհրն ամենուր այնտեղ է, ուր կա մարդկանց խումբ եւ միասնություն (նաեւ՝ ուխտ): Նա հսկում է ուխտի, երդման (տես. արեւով երդումը՝ «արեւը վկա», «հորս արեւ»), դաշինքի, պայմանավորվածությունների կատարումը եւ արդարաբար պատժում մեղավորներին:

Այսինքն, Ցեղակրոնությունը, ըստ էության, միհրականության աշխարհիկ դրսեւորումն է՝ պայմանականորեն ասած Միհրի պատգամների ու պատվիրանների շարադրանքն է (օրինակ, «Ցեղակրոնության հավատամքը» աստվածային պատվիրանների տպավորություն է թողնում՝ համանման Քրիստոսի երանիներին ու պատվիրաններին):

***
Այժմ ներկայացնենք մեկ համարձակ վարկած մի նրբին հարցի վերաբերյալ:

1934թ. Նյու-Յորքի Սբ. Խաչ եկեղեցում դաշնակցական խմբապետի ձեռքով դաշունահարվեց ամերիկահայոց հոգեւոր առաջնորդ Ղեւոնդ արքեպիսկոպոս Դուրյանը: Տարբեր ուժեր փորձեցին Դուրյանի սպանության կազմակերպման պատասխանատվությունը վերագրել Գարեգին Նժդեհին՝ Ցեղակրոն շարժումը չեզոքացնելու դավադիր մտայնությամբ, որը սակայն այդպես էլ չհաստատվեց: Դուրյանը սփյուռքահայ շրջանակներում հայտնի էր իր ծախու պրոսովետական եւ թուրքերի նկատմամբ չեզոք վարքագծով, որն էլ կարող էր նրա սպանության հավանական պատճառը լինել: Նժդեհի վերաբերմունքը Դուրյանի նկատմամբ խիստ բացասական էր: Սակայն Նժդեհի կարծիքով Դուրյանի սպանությունը (այլոց կարծիքով՝ ժամանակից շուտ սպանությունը), որը կատարվեց Ռուբեն Տեր-Մինասյանի անմիջական կարգադրությամբ, հնարավորություն տվեց ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպան Մուխտար-բեյին խուսափել հայոց արժանի վրեժից: Վերջինս արեւմտահայ ջարդերի մասնակից էր եւ արտասահմանում հակահայկական քարոզչության ղեկավարներից, որի մահավճիռը կայացվել էր ՀՅԴ ընդհանուր ժողովում եւ հանձնարարվել Կոպեռնիկ Թանդրճյանին, որին այդ գործում պետք է աջակցեր Նժդեհը: Դուրյանի նկատմամբ մահավճռի (որին նա արժանի էր) կայացման վերաբերյալ կամ դրանում Նժդեհի աջակցության կամ մասնակցության մասին որեւիցե հիմք կամ տեղեկություն չկա, սակայն ուշագրավ է, որ մատնիչ կամ դավադիր հոգեւորականի սպանությունը առկա է թե՛ Մհերի, թե՛ Արտավազդի կյանքում:

Այսպես, ինչպես Մհերն է մեռցնում Մատղավանքի մատնիչ վանահորը, այնպես էլ Արտավազդը եղբոր՝ Տիրանի, հետ միասին կազմակերպում է հայրենի երկրին ու գահին դավող քրմապետ եղբոր սպանությունը:

***
Կարծիք կա, որ «Նժդեհ» անունը պարսկական ծագում ունի եւ «պանդուխտ» է նշանակում, իսկ թե ինչու է նրան տրվել այդ անունը վերջնականապես պարզաբանված չէ, սակայն հիմնականում կարծիք կա, որ դրանում դեր է խաղացել հասուն տարիքից նրա մշտապես օտարության մեջ լինելը՝ Պետերբուրգի Լազարյան ճեմարանում, Սոֆիայի սպայական դպրոցում սովորելը, ազգային-ազատագրական, մասնավորապես, պարսկական հեղափոխական շարժմանը ու բալկանյան առաջին պատերազմին մասնակցությունը, բանտարկությունը եւ այլն:

Սակայն «Նժդեհ» անվան «դեհ» վերջնամասը, որն իմաստով համարժեք է նմանահունչ «Դեուս», «դից», «դիք» բառերին, տեղիք է տալիս մտորելու, որ Նժդեհը դիցանուն է: Ինչ վերաբերում է այս անվան «նժ» սկզբնամասին, ապա սրանից ածանցվում է «նժար»-կշեռք, «նժույգ»՝ ընտիր արու ձի, «նիշ» բառերը: Դիցակարգում Կշեռք արեգակնային աստղատունը իշխվում է Միհրից, ըստ ավանդազրույցի՝ արեգակի երկնային կառքին լծված են բնության չորս եղանակները մարմնավորող ընտիր նժույգները, իսկ «նիշ»-ն էլ տիեզերաչափական իմաստ կրող բառ է, նշանակում է՝ նշան, թվանշան, տառ, չափ, եւ որից ածանցվում է «նշանակ», «նշանակություն» բառերը: «Նժ-նիժ» մասնիկին համահունչ «նիգ» անունով էր կոչվում Այրարատ աշխարհի գավառներից մեկը՝ Նիգ գավառը (ներկայիս Ապարանի շրջանը)՝ Արագած լեռան հարեւանությամբ, իսկ Արագածի ու Միհրի փոխկապվածության մասին վկայում են մի շարք դիցաբանական բնույթի տեղեկություններ: Օրինակ, ըստ ավանդության՝ Արագածի չորս գագաթներին առանց պարան (անպարան, սրանից՝ Ապարան քաղաքի անվանումը) երկնքից կախված է Գրիգոր Լուսավորչի արտասուքներով լի եւ երկնային հրով վառված կանթեղը (իմա՝ Միհրի կանթեղը-հեղ.), որը գիշերը աղոթելուց լուսավորել է նրան: Այն մշտավառ է ու միայն արդարներին է տեսանելի: Ընդ որում, երկնային կանթեղները խորհրդանշում են տիեզերական հուր-լույսը՝ այդ թվում եւ աստղերը (տիեզերքի բազում արեգակները):

Հին հայերենում «նգույր» է կոչվում եռոտանի սեղանը. դիցակարգում երեքը Միհրի խորհրդանշական թիվն է: Նգածաղիկ է կոչվում Մասիսի լանջերին աճող այն ծաղիկ-համեմունքը, որը հնում շատ հարգի էր մեզանում, եւ որի համար ասում էին. «առանց գինու Նոր տարին կգա, առանց նգածաղիկի կուշանա»5: Միաժամանակ, Նիգդեհ (համահունչ՝ Նժդեհին) անունով լեռ կա Նախիջեւանում:

Մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից ուշագրավ է նաեւ «նժդեհ» անվան «պանդուխտ» նշանակությունը:

Այսպես, ըստ հայոց ավանդազրույցների՝ արագիլներն իրենց երկրում հողագործներ են, որոնք կերպարանափոխվելով թռչուն են դառնում ու չվում մեր երկիրը: Իսկ վերադարձի ժամանակ հավաքվում են մի բարձր սարի վրա, մատաղ անում, ու լողանալով գետում՝ նորից մարդ են դառնում ու գնում իրենց երկիրը6: Կարծում ենք, որ սրանում այլաբանորեն արտահայտված է օտարության գնալու ու տուն վերադառնալու խորհուրդը:

Դիցաբանությունից հայտնի է, որ արագիլը Միհրի խորհրդանշական թռչունն է (հմմտ. «արագիլ» բառը համահունչ «արագ», «արէգ»՝ արեգակ բառերի, «Արագած» անվանման հետ): Արագիլի համար ասվում է, որ այն արդար է (ինչպես Միհրը-հեղ.), քանի որ կերակրում է իր զառամյալ ծնողին, եւ բարեպաշտ է, քանի որ ամեն տարի՝ որպես աստծուն մատաղ, խեղդում է իր մի ձագին: Ուշագրավ է արագիլի տեսքը ճախրանքի ժամանակ՝ նման այն հավասարաթեւ խաչին, որի ուղղահայաց թեւերը ավելի երկար են, քան հորիզոնական թեւերը (ոմանց կարծիքով սա է բուն հայկական քրիստոնեական խաչը):

Ըստ էության, Նժդեհի կյանքի մեծ մասը անցավ օտարության մեջ եւ նա այդպես «պանդուխտ» էլ վախճանվեց՝ մի բուռ հայրենի հողին կարոտ:

Այսինքն, գտնում ենք, որ Գարեգին Տեր-Հարությունյան մեծ հայորդուն «Նժդեհ» անուն վերագրելը, որը համապատասխանում է նաեւ նրա «պանդուխտ» լինելու ճակատագրին, խորհրդանշական է ու ակամայից նշանավորում է նրա դիցահայտնությունը:

* * *
Գարեգին Նժդեհ-Միհրի դերը հայոց մեջ նշանավոր է նաեւ այնքանով, որ ըստ առասպելաբանության հայ ազգի ընդհանուր բախտը (տարբերել ճակատագրից) այլաբանորեն կապվում է Միհրի քարայրում փակվելու (կամ բանտարկվելու) ու դուրս գալու (կամ ազատվելու) հետ, որը տնօրինում է հայոց Բախտի անիվը:

Ու դատելով Նժդեհի կյանքի վախճանաբանական խորհրդից (մահը հայրենիքից դուրս բանտում)՝ մեր ժամանակներում Միհրի վերջնական տիեզերական ազատագրում տեղի չունեցավ, հետեւաբար եւ, Հայոց Մեծ Բախտը դեռ չի բացվել: Սա համարժեք է Փոքր Մհերի ժամանակ առ ժամանակ (ամեն տարի՝ Համբարձումի ու Վարդավառի տոներին) քարայրից դուրս գալուն, աշխարհով մեկ պտույտ տալուն եւ նորից քարայր վերադառնալուն:

Միհրի ազատագրումը ու հայոց աշխարհակալ (իմա՝ աշխարհին, ինչպես արեգակը բնությանը, տերություն անելու) առաքելությունը դեռ առջեւում է, ու հայերիս մնում է «հույսով, հավատով ու սիրով» սպասել Միհրի հերթական դիցահայտնությանն ու «բախտ կռող» դարբին-հայորդիների կռանահարության (այլաբանորեն՝ Նժդեհին հոգեհաղորդակցվելու ու նրա առաջադրած գաղափարներով կյանքում առաջնորդվելու ու գործելու) միջոցով կոտրել, եւ ոչ թե ամրացնել, նրա շղթաները7:

Եւ թո՛ղ հայ ազգայնականության առաջամարտիկները լինեն այն առաքյալներն, աշակերտներն ու երանելիները, որոնք հայության ներսում եւ աշխարհով մեկ կտարածեն Միհր-Նժդեհի աստվածային, սուրբ գաղափարները:

Վարդան Լալայան

1 – Չի բացառվում, որ համարժեք եւ իրենց ժամանակներին համահունչ գաղափարախոսություններ եղել են հայոց փառավոր անցյալում (օրինակ, Հայկ, Արամ նահապետների, Արտաշես Աշխարհակալ Ա. կամ Արտավազդ Ա. արքաների ժամանակներում), սակայն որոնց գոյության մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել:
2 – Կարծիք կա, որ Փոքր Մհերի էպիկական կերպարի ձեւավորման հիմքում Արարատյան թագավորության (Ուրարտուի) որեւէ երեւելի արքայի սխրանքներն են ընկած: Օրինակ, Արտավազդի բանտարկվելն արքայական ոստանի սրբազան Մասիս լեռան մեջ ու դրան համարժեք՝ Փոքր Մհերի փակվելն Արարատյան թագավորության Վան արքայանիստ քաղաքի մոտակայքի պաշտամունքային ժայռում, հուշում են Մհերի Արարատյան թագավորներից մեկը լինելը: Ըստ մեզ, այն կարող էր լինել Արգիշտի Ա.-ն (էրեբունի ամրոցի հիմնադիրը), որի գահակալության տարիներին թագավորությունը հասավ իր ռազմա-քաղաքական հաջողությունների գագաթնակետին: Մյուս կողմից, չի բացառվում, որ Արգիշտի անունը հայահունչ Արեգշատ-Արեւշատ բուն հայկական անվան օտարահունչ կամ աղավաղված (կամ էլ սխալ ընթերցված) տարբերակն է (նույն երեւույթը առկա է ուրարտական բազում անձնանունների եւ տեղանունների պարագայում):
3 – Գաղտնիք չէ, որ թագավորների, հերոսների, սրբերի աճյունները կամ մասունքները հատուկ ամփոփվում էին տարբեր վայրերում՝ սահմանագլուխներին, քարայրներում, բարձրադիր տեղերում, նախկին սրբավայրերում կամ նոր կառուցվող սրբավայրերի հիմքում: Ավանդապատումներից հայտնի է, որ հին ժամանակներում կառուցվող բերդերի, կամուրջների հիմքում կույս աղջիկ կամ նվիրագործ պատանի էին թաղում, որպեսզի դրանք հաստատուն մնան: Նշված բոլոր դեպքերում էլ առաջնորդողը այն հավատն էր, որ նրանց ոգու զորությունը հաղորդվում է կառույցին ու շրջապատին:
4 – Ուշագրավ է, որ ձմեռային արեւադարձի օրից լույսի-ցերեկվա տեւողությունը սկսում է երկարել, սակայն սկսվում է ձմեռը՝ բնության տարեկան հանգստի եռամսյակը, որի դիցա-տիեզերական խորհուրդը դեռ պարզաբանման կարիք ունի:
5 – Հնարավոր է, որ մեզանում տարեմուտի (իմա՝ Նավասարդի 1-ի՝ ներկայիս օգոստոսի 11-ի) բնական նշան է համարվել նգածաղկի աճումը:
6 – Կարծում ենք, որ ավանդազրույցում «իրենց երկիր» հասկացողությունն այլաբանական նշանակություն ունի ու վերաբերում է արեգակի խորհրդանշական աստղատներից գերիշխվող երկրներին. հայոց մատենագրության մեջ ասվում է, որ Առյուծը գերիշխում է Ասիային (երեւի, նկատի է առնվում Կենտրոնական Ասիան), իսկ Կշեռքը՝ Լիբիային ու Կյուրենիային (երկուսն էլ Աֆրիկայի հյուսիսում են): Եվ, ինչպես տեսնում ենք, բոլոր նշված երկիրներն էլ «տաք» երկիրներ են, ուր թռչունները չվում են:
7 – Մեր կարծիքով կիրակի (Միհրից իշխվող) օրերը կամ տարեմուտին դարբինների (Միհրի նվիրյալների) կռանահարության հմայական գործողությունը միհրական խորհրդապաշտության ծես էր եւ ուղղված էր Արտավազդի շղթաները կոտրելուն, եւ ոչ թե՝ դրանք ամրացնելուն, ինչպես ընդունված է ասել:

«Հայ Արիներ» Թիվ 22, 2003թ.

«Հայ հեթանոսական հավատքը օտար մամուլում».

June 29, 2011

«Հայ հեթանոսական հավատքը օտար մամուլում».
Մատչելի աղբյուրների ամփոփ մատենագրություն

1) 1995թ. Պետերբուրգի «Վոլխվ» (Քուրմ) ամսագիրը, որը հրատարակում է հեթանոսական «Վենեդների Միություն»-ը, լույս ընծայեց հատուկ թողարկում՝ «Հայերն Արիացի են» վերնագրով: Համարը ամբողջովին ներառում է 1939թ. Հռոմում լույս տեսած «Հայկականություն և Արիականություն» իտալերեն գրքի նյութերը՝ ռուսերեն թարգմանությամբ: Տվյալ աշխատությունը հայերեն լույս տեսավ միայն 2001թ.՝ Ալինա Տոնոյանի թարգմանությամբ՝ 1934թ. Պոտսդամի գերմաներեն հրատարակությունից:

2) 1997թ.-ին «Վենեդների Միության» «ՀՏՊվօպ տՐՏրՑՏՐօ» («Հայրենի տափաստաններ») ամսագիրը հատուկ անդրադարձավ «Վենեդների Միության» ղեկավար Ն. Բեզվերխու՝ Հայաստան, Գառնի այցելությանը, «Արորդիների Ուխտին» և Գարեգին Նժդեհին:

3) Նույն ամսագրի 2002թ. թիվ 51-ում լույս տեսավ Ս. Յարովի «Հայ Հեթանոսության Վերածնունդը» հոդվածը՝ նվիրված «Արորդիների Ոխտին»:

4) 2001թ. նույն ամսագրի թիվ 46-ում լույս էր տեսել «Արարատյան Դիցաբանություն» աշխատության 3 տարբեր գլուխների ռուսերեն թարգմանությունը՝ «Արարատի սրբազան խորհուրդները» վերնագրով:

5) «Վենեդների Միության» «Յար» (Յարը, Յարիլոն սլավոնների Արև Աստվածն է) ամսագրում (թիվ 1) լույս տեսավ Արորդի Հայկ Ավագյանի նամակը, իսկ թիվ 3-ում՝ Ա. Ստեփանյանի (քաղաքագետ) «Բրեստ-Լիտովսկի դավադրությունը» ծավալուն հոդվածը՝ նվիրված մասոնների դերին՝ տվյալ պայմանագրում:

6) 2004թ-ին «Ուկրաինայի Ցեղահավատների միության» (ղեկավարը՝ Գերագույն Քրմուհի Գալինա Լոզկոն) պաշտոնաթերթ «Սվարոգ» (Սվարոգը սլավոնների ռազմի աստվածն է) ամսագրի թիվ 15-16-ում լույս տեսավ «Վեդայական Հավատքը Հայաստանում» անստորագիր հոդվածը՝ նվիրված «Արորդիների Ուխտին», ուկրաիներենով:

7) 2005թ.-ին «Յար» ամսագրի թիվ 8-ում լույս տեսավ «Արորդիների Ուխտի» Քրմապետ Սլակ Կակոսյանի կենսագրությունը՝ Քրմապետի լուսանկարով, Տիրան Արորդի ստորագրությամբ: Տպագրվել էր նաև «Վենեդների Միության» ցավակցությունը՝ Քրմապետի մահվան կապակցությամբ:

8) Մի շարք սլավոնական թերթեր սկսել են տեղ հատկացնել հայ հեղինակների: Օրինակ՝ «Սլավոն-Հնահավատների ուղղափառ հին ռուսական եկեղեցի» հեթանոսական միության (առավել հայտնի են «ինգլինգներ» անվամբ) «Վեդայական մշակույթ» ամսագրում (թիվ 4, դեկտեմբեր, 2004թ.) լույս տեսավ Ռուսաստանի Դաշնությունում Հայ Արիական Միաբանության լիազոր-ներկայացուցչի՝ Անդրանիկ Աթոյանի «Արիներ» հոդվածը, իսկ թիվ 7-ում (օգոստոս 2005թ.)՝ նույն հեղինակի «Յոգա» ծավալուն գործը, որը շարունակելի է և կտպագրվի հաջորդ համարներում: Նույն ամսագրի թիվ 3-ում (սեպտեմբեր 2004թ) լույս տեսավ Ալբերտ Գայամյանի «Սլավոնա-Արիները Հայաստանում» հոդվածը՝ հայերի արիական ծագման և Հայաստանում բնակվող մոլոկանների մասին:

9) Ցավալի է, բայց Մոսկվայի «Ռուսսկայա Պրավդա» համայնքի http://www.ruspravda.org էլեկտրոնային էջում հայտնվել է ոմն Գլորիա Ֆոն Շյոնեբերգի «Հայերն Արիացի ե՞ն» հակահայկական հոդվածը:

Ընդհանուր առմամբ ողջունելի և ուսանելի է Հայ Հեթանոս Հավատքի մասին նյութերի և հայ հեղինակների հոդվածների հայտնվելը սլավոնա-արիական մամուլում:

Էդմոն Հարությունյան՝ ուսանող, Վանաձոր

«Հայ Արիներ» Թիվ 69, 70, 71, հունվար, փետրվար, մարտ, 2006թ.

Մտորումներ հայոց կրակապաշտության մասին

June 29, 2011

Մտորումներ հայոց կրակապաշտության մասին

1999թ. մայիսին Մոսկվայում հրատարակված GEO պարբերականի1 էջերում լույս էր տեսել մեծադիր, գունավոր մի լուսանկար «…ò янется вце дальше под жилыми кварталами рмянского района Габбари»2 գրությամբ: Հիշյալ վայրը գտնվում է հարևան Ադրբեջանի հանրապետության տարածքում: Ճանապարհաշինության ժամանակ պատահմամբ էքսկավատորի շերեփը հանդիպել էր գետնի տակ հողով ծածկված նեկրոպոլին (մեռյալների քաղաք) և Գաբառու Բագինք3 մեհենական տաճարի ավերակների հնատեղին: Բացվել էր լաբիրինթոսային ընդարձակ գերեզմանների տարածքը: Պեղումների ընթացքում բացվել էր նաև հեթանոսական շրջանի հայոց «Գաբառու Բագինք» մեհյանների համալիրը: Ինչպես «Եւթնփորակեան բագինք» կամ «Եօթն բագինս մեհենիցն» անուններից էլ հայտնի է լինում, թե հնում Կրակի պաշտամունքի այդ բագինները եղել են յոթը4 հատ: «Եւթն փորակեան բագինք» = Յոթը փորվածքների բագիններ: Պեղումներից բացված բագինների ավերակներից դատելով, դրանք կառուցված են եղել մեկ գծի վրա և կողք կողքի շարված դիրքով: Այժմ դեռ պարզված չէ, թե նեկրոպոլում թաղվածները «Անշեջ հուրի» համար զոհաբերվածներ են եղել, թե սովորական մահացածներ:

Վաղ ժամանակներից մարդկությունը հավատացել էր «հոգեգալուստին»: Այդ պատճառով մարդիկ ցանկանում էին թաղվել Աստվածների հայեցողության մոտ մի վայրում: Օրինակ, Հայաստանի Թալինի և Արտենի լեռան միջև գտնվում է Դաշտադեմ (Ներքին Թալին) վայրը, ուր կան հազարավոր գերեզմաններ: Այդտեղ թաղվածները անցյալում հավատեցել են, որ կացարանը Արտենի լեռան գագաթի մոտ և արևելյան կողմում բացված քարայրում եղող Աստծու բարի հայեցողության ներքո է:
Նույնը կարելի է մտաբերել «Գաբառու բագինի» մեհյանների «Անշեջ հուրի» մասին, որի հելլենիստական շրջանի Աստվածն էր Հեփեստոսը:

Նախաքրիստոնեական շրջանի հայոց նվիրական մեհենական «Գաբառու Բագինք» վայրը գտնվում էր արդի Բաքվի հարավ-արևմտյան կողմը, Արաքս և Կուր գետերի կազմած կիսաշրջանի կենտրոնում: Արդի Մոսկվա և Ազիզբեկով ջրանցքների միջև: Այժմ վայրը ցույց է տրվում Պարսկա-ադրբեջանական սահմանի մոտ և կոչվում է «Կաբիրը կուրգանը»:5

Հայոց Արշակունի Խոսրով I Մեծ (Քաջ., 198-215թթ.) թագավորը ուխտել էր տեսության գնալ Մեծ Հայքի Փայտակարան աշխարհի Գաբառու «Եւթնփորակեան բագինք» կոչվող Կրակի նշանավոր մեհյանին: Թագավորական մեծաշուք երթով, Վաղարշապատից ժամանեցին Գաբառու Բագինները: Այդ մասին հետևյալ դրվագն է նշված IV դարի պատմագիր և Տրդատ III Մեծ թագավորի քարտուղար Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն» աշխատությունում:

«Ապա հրաման տայր ընդ կողմանս դեսպանս արձակել, հրովարտակս առնել, յեւթն բագինս մեհենիցն ուխտաւոր լինել պատկերաց կռոց դիցն պաշտանման: Սպիտակ ցլուք և սպիտակ նոխազօք, սպիտակ ձիովք և սպիտակ ջորովք, ոսկեղէն և արծաթեղէն զարդուք ի վերջաւորս փողփողեալս, նշանակապ պալարակապ մետաքսիւքն և ոսկովք պսակօք և արծաթի զոհարանօք, յանօթս ցանկալիս ակամբք պատուականօք, ոսկով և արծաթով, ի հանդերձս պայծառս և ի զարդս գեղեցիկս, զիւր ազգին արշակունեայ զհայրենեացն6 պաշտամանց տեղիսն մեծարէր: Նա և հինգերորդ ևս հանէր յամենայն մեծամեծ աւարացն ածելոց. և մեծամեծ պարգևս և արձակեաց յիտմէ»:7

Կրակապաշտների այդպիսի մեծարանքին արժանացած Գաբառու բագինք մեհյանը (Գաբառու բագինք, Եւթնփորակեան բագինք, Եօթն բագինս մեհենիցն) գտնվում էր Գաբառու դաշտում (Գավբարեան դաշտ),8 որը այժմ համապատասխանում է Ադրբեջանական հանրապետության Մուղանի դաշտին: Այդտեղ մեղմ է լինում ձմեռը: Գաբառու բագինք եղել են կրկնակի նվիրական մեհյաններ: Այդ տաճարի տեղից նախ արտավիժել է վառվող գազ «Անշեջ հուր»-ը: Ապա՝ նույն տեղում Աստվածների հաճությամբ և ցանկությամբ իրար են հանդիպել 26 լեռների ու բարձրությունների գագաթներից անցնող 12 տեղադրական առանցքների ուղղությունները: Երկրամասը հարուստ է նավթի ու վառվող գազի պաշարներով: «Անշեջ հուրի առկայությունը համարվում էր Աստծու ներկայության հավաստիքը:

Անցյալում կրակապաշտների մոտ Կրակը ավելի նվիրական ու բարձր էր գնահատվում, քան թե Արեգակը: Կրակի մի կտոր էր համարվում Արեգակը: Կրակապաշտների մոտ ընդունված էր, որ տիեզերքում ամենամաքուր բանը Կրակն է: Այդ պատճառով չէր կարելի Կրակի վրա ջուր լցնել, կեղտ թափել, փչելով հանգցնել և Կրակին բացասական վերաբերվել: Կրակը մաքուր էր, հետևաբար նա «սուրբ» և նվիրական էր: Չէր կարելի դաշտանով մոտենալ կրակին: Չի կարելի Կրակի վրա մազ և թեփ թափել, Կրակը մարմնի տակ պահել, Կրակի մեջ դիակ նետել, կրակին վատ հայացքով նայել:9

Դրդապատճառը ի՞նչն էր, որ Խոսրով I Մեծ (Քաջ, Արի) թագավորը մեծաշուք և փառավոր թափորով, նվերներով և հարստություններով Վաղարշապատից գնացել էր երկար ճանապարհ, մինչև Գաբառու10 բագինք, եթե չլիներ «նախնիների պաշտամունքի» սրտի պարտքը: Նա լոկ աղոթելու նպատակով կարող էր հանդիպել Վաղարշապատի Սանդարամետ մեհյանը կամ գնալ Գառնիի Կրակապաշտների Հեփեստոս Աստծու տաճարը: (այս տեսակետը՝ «Գառնիի Կրակապաշտների Հեփեստոս Աստծու տաճարի», «Հայ-Արիներ»-ը միանշանակ չեն կիսում, ունենալով հստակ փաստարկներ, զորորինակ. Մուսասիրի (Գառնու նախատիպը) տաճարն ավելի հին է, քան հելլենիստական ժամանակներինը) :

Ինչպես պատմագիր Ագաթանգեղոսն էր գրել, նա՝ «….զիւր ազգին արշակունեաց զհայրենեացն պաշտամանց տեղիւն մեծարէր»: Խոսրով I Մեծը լինելով հելլենիստական շրջանի Մեծ Հայքի թագավոր, նույն ժամանակ նա գլխավոր քրմապետ և «Թագաւոր-Աստուած» էր:

Կրակապաշտների հոգևոր պահանջների համար «Անշեջ հուր»-ը միշտ չէր, որ ստացվում էր բնական վառվող գազից: Շատ անգամներ դա ստացվում էր նաև վառվող Նռնենու և որթատունկի ճյուղերի կրակից: Ատրուշանում վառելու համար պատրաստված որթատունկի և նռնենու ճյուղերի կապոցը կոչվում էր «Բարսմունք»11 կամ «Բարսումա»: Ամենաքիչ մոխիրը մնում է որթատունկի և նռնենու ոստերի կրակից: «Անշեջ հուրի» մոխիրը համարվում էր սուրբ և չէր թափվում հենց այնպես
պատահական տեղեր: Մոխիրը լցվում էր կճուճների մեջ ու թաղվում մեհյանից դուրս մաքուր մի տեղ:

Երկրաշարժի, հրաբուխների, մետաղների, արհեստագործության, տան օջախի և Կրակի հովանավոր Աստված Հեփեստոսի Գառնիի տաճարի «Անշեջ հուր»-ը ստացվում էր բարսումայի կրակով: Հին դարերի Հայաստանի բազմաթիվ վայրերում կային կրակի պաշտամունքի մեհյաններ: Կաղնին «Անշեջ հուր»-ի խորհրդանիշն էր: Իսկ առյուծը «Անշեջ հուր»-ի պահապանն էր: Մեծ Հայքի թագավորության տարածքում 14 տեսակի կաղնիներ են եղել: Հառիճ է կոչվել կաղնու ծառը: Հատկապես նշանակելի են հառիճ բաղադրիչով կազմված տեղանունները: Օրինակ. Բագառիճ (Բագուհառիճ), Արջոառիճ, Կիթառիճ, Լուսաթառիճ, Զարդառիճ, Աղանդառիճ, Կակայառիճ, Մկնառիճ, Խաղտոառիճ, Բթառիճ, Եղեգառիճ, Հառիճ և այլ բնակավայրերը, ուր նրանց մոտ եղել են նվիրական կաղնուտներ:

Գառնիի Հեփեստոս Աստծու տաճարի բուսական բոլոր զարդաքանդակները կազմված են կաղնու մոտիվներով (խոզկաղին, ծաղիկ, տերև): Բուսական մոտիվների բազմազանությունը արգասիք էր երկրում աճող կաղնիների տեսականու հարստության: Ծառի «կաղնի» անունը առնչվել էր կաղ Աստված Հեփեստոսի մարմնական կերպարի հետ: Նրա կաղության ածականը արտացոլվել էր «կաղնի» ծառի անվան մեջ: Այսինքն՝ «կաղնի ծառը» պատկանում էր «կաղին»:

Մեր հարևան պարսիկները Արիական մշակույթի ժողովուրդներից են և մեզ հետ բազմաթիվ զուգահեռներ են ունեցել պատմական, ազգային, պաշտամունքային, աշխարհագրական և այլ ասպարեզներում:

Նույնիսկ նրանց պետությունը կոչվում է «Իրան», որը առաջացել է «Արիան» կոչումից: Մինչև օրս էլ նրանք չեն մոռանում իրենց Արիականությունը: Նախքան նրանց մահմեդականություն ընդունելը, նրանց կրոնքը Զրադաշտականություն էր և այդ կրոնը հարուստ էր Կրակի պաշտամունքի հետ առնչվող հարցերով: Բազմաթիվ պաշտոններ գոյություն են ունեցել «Անշեջ հուր»-ի ծառայության գործում: Օրինակ. պահլավերենում.
Atarvax=Ատարվախշ. դաստուր, որի պաշտոնն է բոցավառել Կրակը:
Aturansah = Ատուրանշահ. Կրակների թագավորը:
Ataxs = Աթախշ. Կրակ:
Ataxsan = Աթախշան. Ատրուշան:
Ataxsdan = Աթախշդան. Կրակարան:
Asravan = Ասրավան. հոգևորական, որ հսկում է սրբազան Կրակին:
Atur = Ատուր = Կրակ:12 Դրանից էլ հայերեն Ատր = Կրակ:
Ատրուշան, Ատրաշէկ, Ատրագոյն, Ատրպետ, Առրճանակ, և Ատրպատական: Այս վերջինս նշանակում է «Կրակներով պատած երկիր»:

Զրադաշտ պարթևների և Պարսիկների գերագույն Աստված Ահուրամազդայի համազորն էր հայոց պանթեոնի գերագույն Աստված ու Աստվածահայր Արամազդը: Նա հիշվում ու կոչվում էր «….և զմեծն և զԱրին Արամազդ զարարիչն Երկնի և Երկրի,» կամ «….լիութիւն պարարտութեան յ Արոյն Արամազդայ,» ձևերով:

Հայոց Արամազդ Աստծու զավակներն էին Վահագնը, Միհրը և Տիրը, Անահիտը, Աստղիկը և Նանեն: Ինչպես Արամազդն էր Արի, այնպես էլ Արի էին նրա զավակները:

Երևան մայրաքաղաքի արևելյան հատվածում. «Հաղթանակ զբոսայգու» արևելյան ծայրամասում, «Երիտասարդական պալատի ետևի լերկ լանջին, երկաթուղու գծից 60-70մ վերև, գտնվում է անշուք և փոքր մի աղոթատեղու մնացորդ: Այդ վայրը գտնվում է Երևանից Սևան բարձրացող երկաթուղու դարձդարձիկ երկու գծերի իրար մոտեցած տեղի մեջտեղը: Դժվարակոխ լանջում կան մի քանի արահետներ, որոնք տանում են դեպի աղոթատեղին: Շինությունից պահպանվել է շատ քիչ բան: Պահպանվել է միայն պայտաձև շարված մի հին պատի ներքևի շարվածքից 4-5 (մոտովորապես 1մ բարձրությամբ) շարան: Սրբատաշ և կիսասրբատաշ տուֆ քարերից խառը կառուցված պայտաձև շարված պատի մնացորդը նման է եկեղեցու կամ մատռան աբսիդի: Վերջինիս երկայնական առանցքը ուղղված է դեպի հյուսիս-հյուսիսարևելք, 14 աստիճան շեղումով: Այդ պատը կառուցված է ուղղակի գետնի բազալտ ժայռի վրա: Կողքերին կամ մոտը չեն եղել շինության այլ մասերի կամ մնացորդների հետքեր: Հիշյալ պատը չի ունեցել հիմք: Պայտաձև աբսիդի մեջ է առնվել տձև, անկոփ և բնական ժայռի մի փոքր հատված: Դրա մնացած մասը դուրս է թողնվել աբսիդի շրջանակից: Աբսիդի կենտրոնում, ժայռի վրա գոյություն ունի ոչ խորը կամ կարճ մի ճեղքվածք: Պայտաձև պատի մրոտ քարերը ծածկված են հալած մոմերի շերտով: Աբսիդը կառուցվել է շատ վաղ ժամանակներում: մրոտ է նաև գետնի ժայռի ճեղքվածքը: Հիմնականում պաշտամունքի առարկան է եղել պայտաձև պատի մեջ առնված ժայռի այդ մասը, ուր կա ճեղքվածքը (տես նկ. 2): Հիշյալ կառույցը եղել է նախաքրիստոնեական շրջանի հայոց «Անշեջ հուր»-ի սրբազան բագիններից մեկը: Դա Հայաստանում այժմ unicum հնագիտական հուշարձան է: Հարկավոր է նրան լավ պահպանել: Այդ կառույցը անցյալում ունեցել է հավասարաթև խաչի հատակագիծ: Այդ ոճը գալիս է Հայ-Արիների ավանդույթներից: Հայկական հավասարաթև խաչը ոչ մի առնչություն չունի քրիստոնեական խաչի հետ: Վերջինիս գործածությունը ավելի վաղ ժամանակների է պատկանում, քան թե Քրիստոնեական խաչը:

«Անշեջ հուր»-ի հայկական բագինները գմբեթի գագա- թին ունեցել են «Երդիք»-ի անցք, որտեղից դուրս է գնացել մուխն ու ծուխը: Հայերեն «Երդիք» բառը կազմված է Երդ = Երդալ, բարձրանալ և Դիք=Աստվածներ:

Այսինքն՝ վառվող կրակի մուխը, ծուխը դուրս գա Երդի- քից և գնա Աստվածներին: Երդիքը տեղադրված էր լինում ընդհանրապես ատրուշանից13 մի քիչ հարավ դիրքով, որպեսզի անձրևաջուրը կամ ձյունհալի ջուրը չի կաթի «Անշեջ հուր»-ի վրա:

Արիական կեռ-խաչ սվաստիկայի և հավասարաթև խաչի կերպարների միչև կան նմանություններ, որը գալիս է Արիական ավանդություններից:

Գառնին հիմնված է երկրաշարժի էպիկենտրոն մի վայրում, որը շատ հաճելի մի վայր էր Հեփեստոս Աստծուն: Գառնիի շրջակայքի հողերը մինչև օրս էլ սահքի պատճառով տեղաշարժվում են:

«Հաղթանակի զբոսայգու» բագնի արևելքից արևմուտք երկարող (նկ.2) առանցքը ուղղված է Գառնիի Կրակապաշտների տաճարին: Իսկ արևմտյան կողմից էլ ուղղված է Կարմիր բլուրին (Թեյշեբայինի):

Գառնիի տաճարը ունեցել է կառուցողական երկու էտ- ապ: Այժմ կանգուն տաճարը կառուցվել է մ.թ.-ի 77թ.-ին Մեծ Հայքի Տրդատ I Մեծ թագավորի կողմից: Սակայն նրա տեղում եղել է ավելի վաղ ժամանակներում կառուցված մի այլ մեհյան: Նրա հիմքերի հետքերը պարզվեցին Գառնիի տաճարի վերանորոգության ժամանակ կատարված պեղումներից: Հավանաբար I դարում Հայաստանում եղել է պաշտամունքի առարկա գլխավոր Աստվածության փոփոխության խնդիր և 77թ.-ին կառուցվել է Գառնիի Հեփեստոս Աստծու Նոր Մեհյանը:

«Հաղթանակի զբոսայգու» Անշեջ հուրի բագինը բազ- միցս անգամներ համարվել էր նվիրական վայր: Նախ բնական վառվող գազի առկայությունը համարվել էր իբր Աստվածային տուրք: Բագինը առանցքով գտնվում էր Գառնիի Հեփեստոս Աստծու և Կարմիր բլուրի Ուրարտական Թեշուպ Աստծու կացարանների միջև: Ուստի՝ դա ևս համարվել էր հոգևոր կապերի գոյության և նվիրականության մի այլ նշան:

«Հաղթանակի զբոսայգու» Անշեջ հուրի բագինի հիշյալ աբսիդը 1995թ..ին առնվել է քառակուսու և փոքր մի շինության մեջ: Դարչնագույն և սրբատաշ տուֆ քարերով կառուցված աղոթատեղու նոր պատերը, վերևից ծածկված են թիթեղե երկթեք տանիքով: Արևելյան ճակատից բացված է փոքր մի լուսամուտ: Մուտքը բացված է հարավի ճակտից: Շեղ լանջից ներքև չի գլորվելու համար, մուտքի առաջ սարքված էր շուրջը երկաթե ցանկապատով փոքր հարթակ: Դուռը սարքված է երկաթից: Աղոթատեղու ներսում, պատերին դրված են բազմաթիվ Աստվածածնու և Քրիստոսի փոքր և էժանագին նկարներ: Դռան և տանիքի վրա (մուտքից վերև) ամրացված են բրոնզե ձողերից հարմարցված խաչեր: Արտաքնապես կառույցին ուզեցել են տալ իբր քրիստոնեական պաշտամունքային հիմնարկի տեսք: Սակայն՝ ինչպես հայտնի է, ոչ մի քրիստոնեական եկեղեցու կամ մատուռի առանցքը ուղղված չի լինում դեպի հյուսիսի ուղղությամբ: Աղոթատեղին չունի բեմ կամ սեղան, զանգակ, մկրտության ավազան և այլ պարագաներ: Պատերի ներսի կամ արտաքին մասերում, չկան արձանագրություններ, խաչերի և խորհրդանիշների քանդակներ: Ինչպես վերևում ասվեց, աղոթատեղու երկայնական առանցքը ուղղված է դեպի հյուսիս-հյուսիսարևելք, 14 աստիճան շեղումով: Այժմ հայտնի չէ աղոթատեղու անունն ու ո՞ր դավանանքի հավատացյալների հոգևոր պահանջներին գոհացում տալու համար կառուցված լինելը: Այժմ՝ աղոթատեղի հաճախողների մեծամասնությունը կազմում են կանայք:

Մինչ Սովետական կարգերի հաստատումը (1917-1920 թթ.), Ատրպատականում և Հայաստանում դեռ գոյություն ունեին կրակապաշտ աղանդավորների փոքր համայնքներ: Դրա վառ արտահայտությունն էր Բաքու մայրաքաղաքի Սուրախանի շրջկենտրոնի Կրակի պաշտամունքի մեհենական տաճարի համալիրի գործունեության փաստը: Նույն իսկ՝ հեռավոր Հնդկաստանից ու Պարսկաստանից, Սուրախանի էին գալիս կրակապաշտ ուխտավորներ: Հայաստանի կրակապաշտները բավարարվում են Գառնիի Հեփեստոս Աստծու հեթանոսական տաճարում աղոթելով, մոմ վառելով և Մարտ ամսի 21-ին Գարնանամուտի մեծ տոնախմբություն կատարելով:

Ըստ երևույթին, վաղուց է դադարել «Հաղթանակի զբոսայգու» Անշեջ հուրի բագինի ժայռի ճեղքից դուրս եկող վառվող գազի արտահոսքը: Գուցե հանգել է «Անշեջ հուրը»: Այժմ մենք չգիտենք, թե անցյալում ինչ գազ էր արտանետվում Երկրի ընդերքից14: Երկրաշարժի, սահքի և երկրաբանական փոփոխությունների ազդեցության ներքո կամ գազի պաշարների սպառման պատճառով գազ դուրս չի գալիս ճեղքից: Սակայն՝ կրակապաշտ հավատացյալները չեն մոռացել նվիրական վայրը: Երկրի ընդերքից արտանետվող գազերը, ինչպիսի՞ն էլ որ լինեին, նախամարդուն ստիպել են հավատալ գերբնականին ու պաշտել նրան: Ահա այդ էր եղել «Հաղթանակի զբոսայգու» աղոթատեղու անցյալի պատմությունը: Արդի պայմաններում, աղոթատեղին ներքնապես հանդիսանում է իբր Կրակի կամ հեթանոսական մի այլ պաշտամունքի բագին: Իսկ արտաքուստ նմանեցվել է Քրիստոնեական մի մատուռի: Վերջինիս համար հաստատուն կռվան է ներկայանում արևելյան ճակտի միակ փոքր լուսամուտը, որը պետք է համարվի, իբր հայոց առաքելական եկեղեցու կամ մատռան խորանի արևելյան միակ լուսամուտը: Սակայն նորակառույց պատերի և երկթեք ծածկի երկայնական առանցքի ուղղության իրարամերժ պայմանների առկայության պատճառով, աղոթատեղին կարելի է համարել, իբր հայոց առաքելական եկեղեցաշինության «անվավեր» կառույցներից մեկը: Կատարված հարցուփորձից պարզվեց, որ այն հնատեղին քրիստոնեական մատուռի կամ աղոթատեղու վերածողը և 1995թ.-ին շինության մեջ առնողը եղել է քանաքեռցի տարիքոտ մի կին: Շինությունը ճարտարապետ չի ունեցել: Շինությունը ձևավորել են շինարար արհեստավորները, հարմարեցնելով տեղանքին և պայտաձև աբսիդին:

Հայաստանի կրակապաշտ աղանդավորները ունին իրենց քրմապետը: Նրանք նվազելու փոխարեն, քիչ առ քիչ բազմանում են: Ունին իրենց տոնական օրերը: Նրանց հաշվարկը հիմնված է Արեգակի և Երկրի շարժման հետ:

9 օգոստոս 2004թ.ի իմ այցելության ժամանակ պարզ- վեց, որ հիշյալ աղոթատեղու առաջքի երկաթե ցանկապատը հանվել էր տեղից: Աղոթատեղու ներսում, պայտաձև պատի շրջագծի մեջ, գետնի ժայռի ճեղքվածքի վրա դրվել էր երկարավուն, անտաշ և խոշոր մի ժայռաբեկոր: Այդպիսով ծածկվել էր գազի արտահոսքի ճեղքը և այլանդակվել էր հյուսիսային պայտաձև աբսիդի հին տեսքը: Ժայռաբեկորը հատակին էր կպցվել ցեմենտի շաղախով (նկ. 3): Այդպիսով լրիվ կորել էր կառույցի Կրակապաշտական հին մեհյանի մի մնացորդ լինելու հավանակությունը և հնագիտական հուշարձանի արժեքը: Այդ ավերիչ գործողությունը կատարվել էր 2001-2002թթ.-ին: Աղոթատեղու ներսում, պատերը ծածկվել են Աստվածածնի և Հիսուսի էժանագին նոր նկարներով և տարբեր տեսակի խաչերով: Ավերվել են աղոթատեղի տանող արահետները: Աղոթատեղին կորցրել էր իր նախկին տեսքը: Հրկիզվել էր լանջի մի մեծ տարածությունը: Ըստ երևույթին, որոշ մի ժամանակ անց, կոչնչացվի Կրակապաշտների աղոթատեղու հիշյալ unicum շինությունը: Պետք է պաշտպանել այն: Հնագիտական արժեք ներկայացնող այդ հուշարձանը պետք չէ որ միջաղանդավորական թշնամանքների զոհը դառնա:

Ծանոթագրություններ.
1. GEO, No 5, Май, 1999, Москва, ¿з 108-109:
2. Նույնը, էջ 108:
3. Հարևան Ադրբեջանի հանրապետության Բաքու (ըՈՍօ) մայրաքաղաքի անունը առաջացած է հայերեն «բագին» բառից:
4. Անցյալում յոթը (7) թիվը համարվել էր բարեմասնություն խոստացող թիվ, նվիրական:
5. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, Թ.Խ.Հակոբյան, Ստ.Տ-Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ.Բարսեղյան, հտ.I , Երևան, 1986, էջ 763:
6. Մեծ Հայքի հիշյալ երկրամասը իբր ավար, պատկանում էր Արշակունիների տան հարստությանը:
7. Ագաթանգեղայ պատմութիւն, Թիֆլիս, 1882, էջ 26-27:
8. Ս.Տ.Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյցի», Երևան, 1963, էջ 46,51:
9. Արտավիրապ նամակ, Յուշտի Ֆրիան, թարգմ. Ռ.Թ.Աբրահամյան, 1958, Երևան, գլ. 34,37,38 և 72:
10. Պահլ. Gapar=Գապար=Արգանդ, փոր, փորվածք:
11. Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հտ.I, Երևան, 1971, էջ 429, «Բարսմունք»:
12. Պահլավերեն-Պարսկերեն-Հայերեն-Ռուսերեն-Անգլերեն բառարան, պրոֆ. Ռ.Աբրահամյան, Երևան, 1965:
13. Տվյալ դեպքում հաղթանակի զբոսայգու Անշեջ Հուրի բագինի հատակի ժայռի հիշյալ ճեղքը պետք է համարել «ատրուշան»:
14. Մեթան, Բութան, էթան, պրոպան:

Միսաք Ճէվահիրճյան

«Հայ Արիներ» Թիվ 69, 70, 71, հունվար, փետրվար, մարտ, 2006թ.

Հունվարի 1ը Մեծն Հայորդի Գարեգին Նժդեհի Ծննդյան Օրն Է Իսկ Հունվար 14-Ը Ցեղակրոնության

June 29, 2011

Հունվարի 1ը Մեծն Հայորդի Գարեգին Նժդեհի Ծննդյան Օրն Է Իսկ Հունվար 14-Ը Ցեղակրոնության

Ցեղակրօնի Դաւանանքը

Հայ եմ:
Ես աւանդապահն եմ Հայոց ազնիւ արիւնին:
Ես ժառանգորդն եմ ու տէրը Հայաստանի:
Ես պահակն եմ Ցեղիս հոգեւոր հարստութեանց ու դրօշակիրը անոր պատմական կոչումին:

* * *
Ես կը դաւանիմ ու կը պաշտեմ ցեղիս ստեղծագործ Աստուածը:
Ցեղս մեծ է ու արժէքաւոր:
Ոյժի անսպառ աղբիւր է նա, գիտակցութեան ջահ, առաջնորդ եւ ապաւէն:
Ցեղս արիւնի սրբազան միութիւնն է, որ ճակատ կը յարդարէ թշնամիին դիմաց եւ ներքին պառակտումները կը վերացնէ:
Ցեղս ընկերային արդարութեան անշեղ դատաւորն է, որ կը մերժէ դասակարգային ամեն հասկացողութիւն:
Հայաստանը հարազատ մայրն է ամեն Հայու՝ պարգեւաբաշխ ու լիառատ:
* * *
Ցեղակրօն եմ:
Ես նուիրուած եմ Ցեղիս պայքարին ու յաղթանակին:
Իմ կեանքս, կարողութիւններս ու նուաճումներս – դիրք, փառք եւ հարստութիւն – կը պատկանին ու կը ծառայեն ո՛չ թէ ինձ, այլ՝ Ցեղիս:
Իմ գոյութիւնս մէկ նպատակ ունի միայն – անաղարտ պահել երակներուս արիւնը եւ Ցեղս տեւականացնել:
Իմ կեանքս մէկ արդարացում ունի միայն – տիրանալ հայրենի սուրբ հողին եւ կառչիլ անոր:
Իմ մեծագործ նախահայրերուս պատմութիւնը, մշակոյթը եւ լեզուն ինձմով չեն վերջանար, այլ՝ կը շարունակուին ու կը ծաղկին ինձմով:

* * *
Ես կը լսեմ կանչը իմ վտանգուած Ցեղիս:
Արիւնիս մէջ կը զգամ պայքարի կրակը եւ հոգիիս մէջ՝ արեւը հաւատքի:
Ցեղիս ու Հայրենիքիս համար պատրաստ եմ գործելու եւ մեռնելու:
Որոշումս անդարձ է, կամքս՝ անընկճելի:
Ահա կ’ուխտեմ ես Մամիկոնեան զօրավարներու մեռնելու ուխտով. «Քաջութեամբ մեռցուք ի վերայ աշխարհիս մեր եւ ի վերայ ազգիս մեր եւ մի՛ տեսցեն աչք մեր կոխան ոտից պղծալից լեալ զսրբարանս մեր»:
Ուխտեցի՛:
Հետեւեցէ՛ք ինձ:

Գարեգին Նժդեհ

«Հայ Արիներ» Թիվ 69, 70, 71, հունվար, փետրվար, մարտ, 2006թ.


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 25 other followers